محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

 شواهدی تاریخی و باستان شناسی وجود دارد شیشه و حتی استفاده و کاربرد آن در ۶۰۰۰ سال پیش می باشد. یکی از شواهد کشف شیشه به صورت مهره تزیینی در «اریدو» در دلتای

رود فرات مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد است. شیشه گران باستانی برای تهیه شیشه با مشکلات زیادی روبرو بودند که گاه نسبت به حل آنها موفق و گاه عاجز بوده اند. تکنیکهای

اساسی شیشه گری بسیار قدیمی اند و برخی تکنیکهای جدید شیشه گری فقط تعالی یافته های این روشهای قدیمی به شمار می روند. شیشه خالص در طبیعت بسیار کمیاب است و

فقط در جاهایی از صخره ها به سرعت مذاب شده اند، مثلا در مجاورت آتشفشانها یافت می شوند. هر چند که شیشه های طبیعی به قدری ناخالصی دارند که شفاف نیستند، مردمانی که

در مجاورت این شیشه ها زندگی می کردند برای آن بسیار ارج قایل بوده اند، زیرا می توانستند آن را بشکنند و از آن تکه های دراز و نازک جدا کنند و (تیغه نیزه) و تیغه چاقو و انواع ابزارهای

مختلف در آن بسازند. از این نوع آثار در تمام جهان شرق و غرب از مصر و بین النهرین و یونان گرفته تا جنوب آرژانتین و شیلی یافت شده است. در بین النهرین و مصر، مهره های شیشه ای

به دست آمده، که از توده های شیشه طبیعی ساخته شده اند و متعلق به ۶۵۰۰ سال پیش هستند تعدادی ظروف و اشیاء کوچک متعلق به بین النهرین که ۹۰۰۰ سال عمر داشته اند، به

دست آمده است که این اشیاء با کنده کاری روی تکه های شیشه طبیعی ساخته شده اند. بشر آن دوران هنوز به روش تولید شیشه مذاب آشنا نبوده. اولین فرآورده های شیشه مذاب که

از حفریات باستان شناسی به دست آمده با حرارتی بالغ بر ۱۰۹۰ درجه سانتی گراد ساخته شده اند. استفاده از شیشه به عنوان لعاب مورد استفاده سفالگران باستان بوده و دستور تهیه

آن که بر روی لوحه گل نوشته شده از بین النهرین به دست آمده است، متعلق به قرن هفدهم پیش از میلاد است. بسیاری از قدیمیترین نمونه های محصولات شیشه ای عبارت اند از

روکشهای تزیینی روی اشیاء سفالی و شیشه ای است. این لایه های شیشه مذاب روی اشیاء سنگی یا سفالی یا قالبهای شنی می کشیدند. قدیمیترین ظروف شیشه ای متعلق به

مصر است که در سالهای ۱۵۰۰ تا ۱۳۵۰ پیش از میلاد ساخته شده اند. مصنوعات شیشه ای باستانی از ترکیب شن یا سیلیس، سودا یا پتاس و آهک ساخته شده اند. که سودا برای پایین

آوردن درجه ذوب که بیش از ۱۷۰۰ درجه سانتی گراد بوده به ۱۵۰۰ تا ۱۶۰۰درجه سانتی گراد و سنگ آهک به عنوان ماده سفت کننده به کار می رفته است. ازقدیمیترین کارگاه شیشه

گری که قدمتی در حدود ۱۴ قرن پیش از میلاد دارد در«تل امرنا» در بین النهرین، آسیای باختری کشف شده است. روشهای ساخت شیشه گری شیشه در حدود ۱۵۰۰ سال بین ساختن

اولین شیشه ها تا زمانی که انسان موفق به روش دمیدن در شیشه شد، فاصله است. ساختن ظروف شیشه ای بدون دمیدن در آن به نظر انسان امروزی دور از ذهن به نظر برسد، ولی

مطالعات و بررسیهای انجام شد.

مطالعه چگونگی شیوه های ساخت شیشه قبل از انقلاب،صنعتی توسط آثارموجود که اغلب به دلیل حفاری های غیرقانونی چندان مورد استناد نیست. در حفاری های باستان شناسان نیز

با توجه به فرایند نگهداری کوره های شیشه که در طول زمان تخریب و مجدد ساخته میشد.اطلاعات دقیقی در دست نیست منابع تصویری جزء ارزنده ترین در خصوص مطالعات تاریخی به

شمار می آید . که در این پژوهش به بررسی شیوه های ساخت شیشه نظیر شیوه کار کوره ها ،چیدمان کارگاه ،ابزار بر اساس مستندات تصویری پرداخته میشود.

شیشه گری اصطلاح انقلاب صنعتی پیش از پایان قرن نوزده هم به مرور در میان تاریخ نگاران رواج یافت. و هدف از آن مجموعه نوآوری های فنی و اقتصادی بود. که طی دوره 1760 و1830.در

انگلستان به وجود آمد . و تا سال 1850 جامعه غرب را به تصرف خود در آورد.اعتقاد آنان ماشینی شدن صنعت نساجی ، پیشرفت های فنی، توسعه صنعت فولاد،مهار کردن نیروی بخار،

استقرار نظلم های کارخانه ای و دیگر تحولات در آن دوره چهره جوامع اروپایی را کاملا دگرگون ساخته بود.جوامعی در میان قرن18 هنوز اساسا به شکل جوامع کشاورزی بودند. و در اواسط

قرن 19 بصورت جوامع صنعتی تمام عیار در آمده بودند. این تحولات انقلاب صنعتی بیش از همه بر رشته های صنایع دستی و بخصوص شیشه گری تاثیرگذار بود. صنعت شیشه در این دوره

تقریبا به طور کامل در انحصار تولیدات دستی بود.و تولید آن داخل کارگاه های کوچک صورت میگرفت. اما در سال1900 با نوآوری های مکانیکی و کاهش نیاز به مهارت تولید شیشه با روش

دستی در کارخانه ها کاهش یافت و فقط تجهیزات آزمایشگاهی شیشه های هنری و دیگر ظروف خاص همچنان به دستان هنرمندان نیاز داشت.در آمریکا در طی قرن 19 بدلیل تبلیغ کننده

های صنعتی،صنایع دستی،مترادف با زیر استاندارد در نظر گرفته شد. و ماشین و ماشین ها بدلیل تولید یکنواخت و توانایی های دستیابی به اهداف تولید انبوه مورد تحسین قرار گرفتن.در

این دوره عوامل متعددی باعث شد نا شیشه از کارگاه های سنتی فاصله گرفته و وارد محیط کارخانه شود. که مهمترین آن ها هزینه بالای راه اندازی و نگهداری کارگاه های سنتی و تولید

انبوه و یکنواخت کارخانه های صنعتی بود.با این حال روند تولید محصولات شیشه ای در کارخانه های صنایع دستی تا قرن 19 ادامه داشت.احتمالا قدیمی ترین اشیاء از جنس شیشه خالص،

مهره های مصری متعلق 2500 سال قرن میباشد.شواهد دیگر حاکی از آن است که مصریان از 3000 سال قرن و حتی زودتر از این به تولد شیشه پرداخته اند در واقع در بین النحرین مهر

های شیشه ای را از زیر خاک بیرون آورده اند که متعلق به 4500 سال پیش است.نخستین انقلاب مهم در تکنیک شیشه گری اختراع میله ای دم بود.به احتمال ابتدا در بابل حدوده 200قرن

و بعدها در مصر از این وسیله استفاده شده است.اختراع میله ای دم ( بوری) و صفحه ای کار تاریخی نا مشخصی دارند. اولین میله ای است محکم و آهنی که شیشه داغ را با آن بر

میدارند، و با استفاده از چرخاندن فشردن و تاب دادن و بریدن شکل می دهند.دومین قطعه ای است تخت از جنس آهن که شیشه مذاب را که ابتدا روی میله ای دم جمع شده.روی آن می

غلتانند. روش های ساخت شیشه همواره در طول تاریخ جزو اصرار ارزشمند هر حکومتی به شمار می امد.کارگاه های شیشه تحت حمایت دولت قرار داشتند.اصرار و رموز ساخت شیشه

مانند کیمیاگری از دیگر حکومت ها پنهان می ماند که یکی از مشکلات اصلی مطالعه ی تاریخ شیشه جهان بشمار می آید.از دیده نخستین هنرمندان شیشه گر که با علم شیمی آشنایی

نداشته اند.شیشه گری به سان جادویی بود که از دل آتش برمی خواست و موادی پست و بی مایه همچون شن و خاکستر را به ماده ای شفاف شکننده غیرقابل نفوذ و درخشان بدل

میساخت.که بسیار مناسب تزیین و کاربرد بود. هنر شیشه گری در ونیز بسیار ارزشمند است که برای هر آن که چنین مهارتی دارند نام اشرافی سزاوار است بی شک چنین هنری دانشی

ویژه و علم کیمیا گری است که شن و خاکستر را به چنین شی ناپذیر و بلورینی بدل میساخت.شیشه گری در این تمدن ها رواج داشته و اینان مراکز شیشه گری جهان قبل از انقلاب

صنعتی به شمار می آمدند در ابتدا شاید بهتر است به مطالعه شیوه های ساخت شیشه در شاخص ترین مراکز شیشه گری دنیا از جمله : مصر، روم ،بوهمیا بپردایم.در روایات و اسطوره

های تاریخی اختراع شیشه را به ساکنان اولیه مصر یعنی فی نی قیها ،نسبت داده اند. پلینی اختراع صنعت شیشه سازی را به فی نی قیها نسبت می دهد.در خصوص اختراع میله ای دم

روایات های گوناگونی وجود دارد.ولی به احتمال زیاد اول در بابل و در نزدیک های 200قرن به بعد در مصر از این ویله استفاده شده است. که بزرگترین تحولات را در شیوه ساخت شیشه ایجاد

می نمایید.در مطالعه تصاویر موجود در از کارگاه های شیشه سنتی ایتالیا در یکی از قدیمی ترین نسخه های خطی با نمونه ای از شیوه ساخت شیشه ایتالیا قرن 11 مواجه می

شویم.رابانوس ماوروس در نسخه خطی کتاب جها در سال1425که در کتابخانه واتیکان روم نگهداری میشود. شیوه ساخت شیشه را در قرن 11 به تصویر کشده است در تصویر دو بخش

گرمخانه، حدف شده و شیشه گری بصورت نشسته و انفرادی در حال ساخت بطری مخروطی شکل است.شیشه گری در ونیز ایتالیا وجود دارد که در آن شیشه گران بصورت ایستاده و

انحرافی دمی دن و ساخت شیشه را انجام می دهند. با بررسی تنها منابع و مستندات موجود در خصوص فرایند شیشه گری قبل از انقلاب صنعتی به مطالعه شرایط حاکمکارگاه های

شیشه پرداخته میشود. در نتایج حاصل از این بخش در می یابیم شیشه گری قبل از انقلاب صنعتی توسط شیشه گر بصورت انفرادی انجام می گرفت. فرایند ساخت شیشه بصورت

نشسته بوده . کوره های ذوب شیشه اغلب بصورت گنبدی و دو طبقه بوده و در طبقه بالای فرایند تنش زدایی آثار انجام میشده است. در کارگاه های شیشه بو هم اصولا در میان جنگل ها

قرار گذرفته و گذمخانه در کنار کوره ذوب قرار داشته است. فرایند ساخت کار بصورت گروهی و به حالت ایستاده بوده است.اصولا کارگاه های شیشه توسط صاحبان قدرت و سرمایه برای

مثال خاندان مدی چی در فلورانس مدیریت می شد و صنعت گر بصورت مستقل و خارج از ساختار قرار نداشت.نشان می دهد که در طول ۱۵۰۰ سال روشهای مختلفی در شیشه گری به

وجود آمده و به تدریج کاملتر شده است، که به آن روشها به شرح اشاره می شود.

۱. قالب شنی: برای ساختن اول ظروف شیشه ای از روش قالب منفی استفاده شده است. این روش را اصطلاحا قالب شنی می نامند و هنوز هم به این نام مشهور است، در گذشته

عقیده متخصصان بر آن بود که قالب از شن ساخته می شده است. اما تحقیقات بعدی این نظریه را رد کرد و امروزه ثابت شده است که قالب منفی مورد مصرف از جنس گل، مخلوط با کاه

بوده است. این روش را می توان چنین توضیح داد که در اول کار می بایست قالبی از گل و کاه به صورت توپر درست شود. سپس این قالب را درون ماده مذاب شیشه فرو برده و زمانی که

دورادور قالب را شیشه مذاب کاملا فرا گرفت آن را خارج کرده در محلی قرار می دادند تا به تدریج و تأنی سرد شود. پس از آن سطح خارجی شیئی را به وسایل مختلف ساییده صاف و

یکدست می کردند بعد گل اصلی یا همان قالب منفی را از داخل شیشه خارج کرده و بدین طریق ظرف شیشه ای ساخته می شد. ظروف شیشه ای که با این روش ساخته می شد

معمولا حدود ۱۰تا ۲۰ سانتیمتر ارتفاع دارند ولی چند نمونه بزرگتر در قبور سلطنتی مصر کشف شده است بهترین نمونه ها ظروف شیشه ای از کارگاههای مصری مخصوصا از حفریات شهر

«امرنا» به دست ما رسیده است. حفریات مزبور نشان داده شده است که تولید این نوع شیشه به مقیاس بسیار زیادی در این محل انجام می پذیرفته است.

۲. روش موزاییکی: یکی دیگر از ابتدایی ترین روشهای به کار برده شده در ساختن ظروف شیشه ای روش موزاییکی است از قرار یافته های «تل اریما» و «آقارقوف» در بین النهرین و تپه

«مارلیک» و « حسنلو» در ایران کاملا مسلم شده که در قرن پانزدهم پس از میلاد هنرمندان شیشه گر از این روش برای ساختن ظروف استفاده کرده اند. 

طرز ساختن شیشه های موزاییکی

ابتدا میله های رنگی از شیشه ساخته، سپس آنها را با طرح دلخواه کنار هم می چیدند و این مجموعه را می گداختند و به صورت استوانه ای طولانی در می آوردند، سطح مقطع این

استوانه در سراسر طول آن از یک نقش واحد برخورداربودند. این استوانه ها را از مقطع به صورت ورقه های نازک می بریدند. از این ورقه ها برای آذین بندی سطح لوازم شیشه ای

و زینت آلات استفاده می کردند. برای ساختن ظروف، قطعه به دست آمده را روی «قالب شنی» که برای شیئی دلخواه ساخته بودند قرار داده و قالب را در شیشه مذاب فرو می بردند. در

واقع در این مرحله همانند ساختن شیشه به روش قالب شنی عمل می کردند. بعد از ساخت و خنک شدن شیشه به دست آمده، سطح خارجی ظروف را با وسایل مختلف مانند سنگ خارا

می ساییدند، به حدی که قطعات موزاییک از زیر آن نمایان شود. در نتیجه سطح خارجی و داخلی یکسان دیده می شود. یکی از نمونه های ساخته شده با این روش ظرفی است متعلق به

اواخر هزاره دوم و یا اوایل هزاره اول پیش از میلاد که از منطقه «مارلیک» گیلان به دست آمده است که در موزه ایران باستان نگهداری می شود. با ساخت شیشه های موزاییکی به صورت

تخت و مسطح برای تزیین سطوح داخلی بناها نیز استفاده می شده است. این روش همچنین برای ساختن زینت آلات نیز به کار می رفته است. از این روش در آسیای باختری در دوران

سومریها و هخامنشیان رواج داشت و شکی نیست که همین شیشه گران بودند که روش مزبور را به هنرمندان اسکندریه در قرن چهارم پیش از میلاد یاد دادند.