محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

ميناكاری

 هنر تزيين فلزات (بعضاً شيشه و سراميك)با مواد رنگين مات يا شفاف با كمك گرفتن از آتش است.

اين هنر شامل فعل و انفعالات پيچيده ي شيميايي است و يك هنر آزمايشگاهي محسوب مي شودو درحقيقت شيئي است كه از تركيب اكسيدفلزات يا برخي نمك ها در اثر حرارت تزيين يافته است .نكات قبل درمورد كليه ي اشياء مينا كاري شده قابل اجرا است.

تعاريف و اصطلاحات

1.ميناكاري: كليه ي مصنوعات فلزي از جنس طلا، نقره ، مس ، برنج و برنز (و بعضاً ابگينه و سفالينه )كه به وسيله ي لعاب سفيد و يا رنگي پوشيده شده و با رنگ هاي مختلف خطوط و نقوشي توسط حرارت بر روي آن ايجاد شده باشد، درزمره ي محصولات ميناكاري شده قرار دارد.

2.ميناي زمينه برجسته: روشي درميناكاري است به اين صورت كه نگاره ها و خطوط مورد نظر را بر روي شي حك كرده و سپس شكاف هايي را كه به اين نحو ايجاد مي شود با لعاب هاي رنگي پركرده و دركوره با حرارت كافي قرار مي دهند.

3. ميناي حجره اي يا خانه بندي:روش ديگري درميناكاري است دراين روش ابتدا مفتول هاي ظريفي را مطابق نقش مورد نظر بر روي فلز ساخت لحيم مي كنند به اين ترتيب سطح شيء مورد نظر به تعدادي حجره تقسيم مي شود. سپس خانه هاي ايجادشده را با لعاب بي رنگ مي پوشانند.

و آن را دركوره قرار مي دهند به اين ترتيب مفتول ها دراثر حرارت ديدن اكسيد شده و تيره رنگ مي شود. بعد شي را سمباده زده و با لعاب شفاف مي پوشانند. درمرحله ي بعد خانه ها را مطابق طرح با رنگ هاي مختلف پر مي كنند و دركوره قرار مي دهند.

4.ميناي نقاشي : دراين روش به عنوان زيرساخت بيشتر از مس استفاده مي شود. ابتدا سطح زيرساخت رابا لعاب سفيد به ضخامت دلخواه مي پوشانند.سپس طرح را با رنگ هاي مورد نظر توسط قلمو نقاشي مي كنند.

5.سفيدكاري : پوشاندن سطح شي يا لعاب سفيد و غليظ تا رسيدن به ضخامت مطلوب توسط حرارت را سفيد كاري گويند.

6.قلم گيري: محاط كردن دور تا دور نقوش به وسيله ي رنگ هاي تيره و يا طلايي را قلم گيري گويند.

ويژگي ها

ويژگي هاي مواد اوليه

1.زيرساخت : معمولاً جهت تهيه ي زيرساخت مينا مي بايست از فلزات خالص و با آلياژ فلزات با تركيب درصددقيق استفاده كرددرصورت وجود ناخالصي هنگام حرارت دادن تاول هايي درسطح زيرساخت ظاهر مي شود.

حداقل ضخامت فلز درتهيه ي ساخت 8/0 ميليمتر است.زيرا باعث ازدياد مقاومت زيرساخت درمقابل انواع فشارهاي كششي و خمشي شده و درنتيجه از ترك خوردن و پوسته شدن لعاب و تغييرشكل در اثر حرارت جلوگيري مي شود. همچنين سطح مورد نظر مي بايست صاف و يكنواخت باشد.ذرات و آلياژهايي كه درساخت مينا بيشتر استفاده ميشود، عبارت است از: مس، طلا، نقره ، برنج و برنز.

1-1-مس: درتهيه ي مينا بايد از مس با درصد خلوص بالا استفاده كرد و استفاده از ورق و يا شمش مس حاصل از ذوب قطعات، مستعمل مجاز نيست ضخامت مناسب جهت تهيه ي زير ساخت حداقل 8/0ميليمتر است.

1-2.طلا: ضخامت زيرساخت و عيار طلاي مصرفي در تهيه ي اشياء مبناي با نظر سازنده تعيين مي شود.

1-3-نقره : نقره ي مورد استفاده حداقل بايد داراي 84 باشد. حداقل ضخامت زيرساخت 8/0 ميليمتر است كه بسته به نظر سازنده ممكن است تغييركند.

1-4-برنج :برنج مصرفي همانند مس نبايد از ذوب قطعات مستعمل به دست امده باشد، هم چنين بايد از تركيب، مس و روي از نوع مرغوب ، با تركيب درصد دقيق استفاده شود .وجود ناخالصي دربرنج مصرفي هنگام حرارت دادن سيب ايجاد تاول برسطح زيرساخت شده و از ارزش كار مي كاهد، حداقل ضخامت مناسب جهت زيرساخت 8/0 ميليمتر است.

1-5-برنز: درايران از اين آلياژ به ندرت استفاده ميشودو مي بايست شرايط ذكرشده جهت برنج را دارا باشد.

1-6-درصورتي كه زيرساخت از شيشه يا سراميك باشد، بايد جايز كيفيت مطلوب براي مينا كاري باشد.

2.لعاب:لازمه ي ايجاد نقوش مينايي بر روي فلز به وجود آوردن سطح مناسبي است كه توسط لعاب ايجاد مي شود.معمولاً لعاب مورد استفاده لعاب ،سفيدرنگ است و ليكن بسته به نوع طرح، ممكن است از لعاب هاي رنگي نيز استفاده شود.لعاب مينا دراثر حرارت (حداكثر 700 درجه ي سانتيگراد)سخت وشيشه اي مي شود.

تركيب احتمالي لعاب مينا مخلوطي از سنگ چخماق ، سيليس ، سرب و قلع است در صورتي كه به اين مواد اكسيد قلع اضافه شود لعاب كدرميشود.

3. رنگ : رنگ هاي مورد مصرف درمينا اكثراً از تركيب اكسيد فلزات با انواع مشخصي از نمك ها به دست مي آيد. درگذشته از رنگ هاي گياهي و معدني استفاده مي شده است ولي امروزه اكثراً از رنگ هاي شيميايي آماده استفاده مي شود. آنچه درمورد رنگ هاي انتخابي حايز اهميت است كه شدت رنگ بستگي مستقيم با درجه ي حرارت و طول زمان حرارت دادن دارد.

ويژگي هاي ساخت

1.تهيه ي زيرساخت: معمولاً به دو روش خم كاري و چكش كاري تهيه مي شود:

1-1-روش خم كاري:دراين روش قالب مخصوص بشقاب، گلدان و يا هر شي ء ديگر مورد نظر را به دستگاه تراش متصل كرده و ورقه ي فلز مورد نظر را بين قالب وگيره دستگاه قرار مي دهند درحين چرخيدن ورقه به وسيله ميله اي كه سرآن كاملاً گرد است و با فشار، ورقه را بر روي قالب خم مي كنند.

1-2-روش چكش كاري : دراين روش بدون استفاده از قالب و با استفاده از انواع چكش، ميل قلوه، انبر و سندان اشياء را به اشكال مورد نظر تهيه مي كنند و پس از هربار عمل چكش كاري قطعه را در آتش قرار مي دهند و مجدداً آن را چكش كاري مي كنند تا كاملاً به شكل مورد نظر درآيد.

2-برداشت آلودگی‌های مختلف از سطح زیرساخت: سطح فلز برای بهتر چسبیدن دیدن لعاب مینا باید کاملاً تميز باشد، در صورتی که حتی اثر انگشت هنرمند بر روی ساخت باقی نماند چربی آن مانع از ارتباط مستقیم لعاب با بدنه شده و در سطح لعاب بریدگی به وجود می‌آید به این منظور از روش‌های مختلفی استفاده می‌شود:

۲-1 شیء را درون مخزن شیشه‌ای متناس با ابعاد آن که حاوی نمک طعام و سرکه است می‌برند و یا بر روی شیء مورد نظر مستقیم سرکه ریخته و سپس نمك بر روی کلیه‌ي سطوح آن می‌پاشند و توسط برس سیمی لکه‌ها لکه‌ها را پاک می‌کنند.

2-2- استفاده از جوهر گوگرد (اسید سولفوریک) در این روش شیء را درون محلول گرم اسید سولفوریک رقیق غوطه ور کرده و در صورتی که شیء بیش از حد دارای لکه باشد آن را درون اسید سولفوریک غلیظ قرار می‌دهید و توسط برس سیمی آن را تمیز می‌کنند بعد با آب شیء را شستشو می‌دهند تا كاملاً از اسید پاک شود.

۲- ۳- استفاده از صابون الیاف فلزی سمباده و آب نمک : در پایان تمام مراحل شیء پاک شده را با آب تمیز می‌شويند و سپس خاک اره آن را خشک می‌کنند. سپس قبل از لعابکاری توسط هوای فشرده کمپرسور،آن را از هرگونه گرد و غبار پاک می‌کنند.

3- آماده‌سازی لعاب: پودر لعاب به جهت غیرمحلول بودن و وزن حجمي زیاد به تنهایی نمی‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین جهت مطلق کردن ذرات لعاب در آب و چسبندگی بیشتر آن از غلظت دهندگان‌های طبیعی مانند مانند «به دانه» استفاده می‌کنند ابتدا «به دانه» را می‌جوشانند تا لعاب آن به دست آید: سپس آن را به نسبت 1به 10 با پودر لعاب مخلوط می‌کنم.

4- لعاب كاری لعاب کاری به دو روش انجام می‌گیرد:

4-1- روش اسپری به وسیله پیستوله: در این روش لعاب به وسیله ي پیستوله در اتاقک کوچکی که به آن اتاقک اسپری گفته می‌شود بر روی زیرساخت پاشیده می‌شود. این اتاقک می‌بایست به سیستم‌های تهویه مناسب مجهز باشد تا اسپری کننده از ذرات معلق لعاب در هوا که سمی و خطرناک است در امان بماند. در این روش مقداری از لعاب به هدر می‌رود.

4-2- روش دستی یا غرقاب: در این روش لعاب را بر روی قطعه می‌ریزند تا تمام سطح آن را بپوشاند.اين روش به لحاظ جلوگیری از خطر رفتن لعاب و معلق نشدن ذرات آن در هوا از نظر اقتصادی و از نظر بهداشتی ارجح است.

پس از لعابکاری اشیاء لعاب زده شده را می‌بایست در فضای دور از هرگونه گرد و غبار در کنار کوره و یا در گرمخانه قرار داد و حتماً قبل از قرار دادن شی در کوره مجدداً توسط هوای فشرده غبارویی کرد .

5- پخت لعاب: پس از خشک شدن کامل لعاب و برطرف کردن هرگونه گرد و غبار از روی آن، مرحله پخت آغاز می‌شود.

برای پخت لعاب حرارت کوره می‌بایست در حدود ۹۰۰ درجه ي سانتیگراد باشد فرایند پخت لعاب بیش از ۲ تا ۳ دقیقه به طول نمی‌انجامد و زمانی که سرخی مناسب قطع و لعاب توسط استاد کار تشخیص داده و در واقع از پخت کامل لعاب اطمینان حاصل شد شیء را از کوره خواه خارج کرده و در کنار کوره قرار می‌دهند تا به تدریس سرد شود صنعتگران صنعتی از دماسنج استفاده نمی‌کنند و فقط به تجربیات و شواهد بسنده می‌کنند در این زمان رنگ لعاب به رنگ زرد نخودی متمایل است و با از دست دادن حرارت به تدریج رنگ آن به سفیدی می‌گراید.

یادآوری ۱: در صورتی که کوره به اندازه ي لازم گرم نشده باشد. لعاب حاصل مات و زبر خواهد شد همچنین حرارت بیش از حد کوره موجب سوزنی شدن سطح لعاب می‌شود.

یادآوری ۲: جهت پوشش کامل یک فلز به طور کامل سه بار مراحل لعابکاری و پخت با فاصله زمانی محلول صورت می‌گیرد.

یادآوری ۳ :حرارت کوره در بار سوم لعاب کاری، کمتر از دفعات قبل است.

6- آماده سازی رنگ رنگ‌های مورد استفاده برای نقاشی برای زمینه ي مینا به رنگ‌های نسوز معروف است و به طور عمده از پودر اکسید فلزات تشکیل شده است. در قدیم استادکاران میناساز خود اين رنگ‌ها را تهیه می‌کردند. ولی امروزه از پودرهای رنگ آماده استفاده می‌شود برای آماده کردن رنگ‌ها جهت نقاشی روی اشیاء مینایی می‌بایست. ابتدا محلول صمغ عربی را در آب با گلیسیرین به نسبت 1به 2 مخلوط کرده و پس از قرار دادن پودر رنگ مورد نظر بر روی شیشه و چكاندن چند قطره از مخلوط فوق توسط توسط کارتک رنگ را آماده کرده و مانند رنگ‌های آبرنگ از آن استفاده می‌کنند در واقع مخلوط محلول سمق عربی و گلیسیرین عمل حلال رنگ را انجام می‌دهد

در صورت خشک شدن باغی مانده رنگ با چکاندن چند قطره از مخلوط صمغ عربی و گليسيرين مجدداً آن را برای نقاشی آماده می‌کنند.

پودر رنگ را می‌توان با جوهر کاج یا جوهر اسطوخودوس آمیخته و آماده ي نقاشی کرد در این صورت باید به شیوه ي رنگ روغن عمل کرد.

7-انتقال طرح بر روی لباب: ابتدا هنر میناساز طرح مورد نظر خود که معمولاً برگرفته از نقوش اسليمي و ختابی گل و مرغ، شکارگاه و صورت ساز است را در روی کاغذ آورده و سپس رو «سوزن کاری» یا «سمباده کاری» می‌کند به این صورت که خطوط طرح را نزدیک به هم سوراخ سوراخ می‌کنند سپس خاکستر یا دوده طرح را روی قطعه لعابی پیاده می‌کنند.

8- نقاشی :نقاشی را می‌توان با قلم‌گیری آغاز کرد و ابتدا خطوط اصلی طرح را قلم گیری کرد و سپس قسمت‌های مختلف را رنگ آمیزی کرد همچنین می‌توان ابتدا طرح را رنگ آمیزی کرد و سپس دور آن را قلم‌گیری کرد.

ذكر اين نكته ضروري است كه رنگ هاي مينايي، رنگ سفيد وجود ندارد و اگر استفاده از اين رنگ ضروري باشد هنرمند با مهارت ازسفيدي لعاب زمينه استفاده مي كند و يا پس از نقاشي با قلم نوك تيزي رنگ را از روي زمينه برمي دارد تا رنگ سفيد لعاب ظاهر شود چنان چه در طرح مورد نظر رنگ طلايي وجود داشته باشد درهمين مرحله بايد با آب طلا نقاشي را تكميل كرد

يادآوري: درهنگام نقاشي بر روي مينا، زياد شدن رنگ موجب شره و خرابي كار در مرحله ي حرارت دادن مي شود اگر رنگ در نقطه اي بيش از حد لازم باشد مي بايست از پخت،اضافي آن را برداشت.

9-پخت نقاشي: پس ازآن كه نقاشي بر روي لعاب پايان يافت بايد مجدداً قطعه را در كوره حرارت داد. اين بار حرارت كوره مي بايست بين 600 تا 750 درجه ي سانتيگراد باشد درصورتي كه جهت رنگ آميزي از طلا استفاده شود. بايد فرآيند پخت در حرارت حداكثر 450 درجه سانتيگراد صورت گيرد، زيرا در دماي بالاتر طلا از بين خواهد رفت.

يادآوري1: درمرحله ي نقاشي درصورتي كه روغن هاي نظيرگليسيرين با اسطو خودوس و يا روغن هاي مشابه جهت آماده سازي رنگ استفاده شود بايد قبل از قرار دادن شيء‌دركوره آن را با گذاردن بر روي اجاق برقي و يا شعله ي ملاي (چراغ الكلي) و يا با نزديك كردن قطعه به كوره روغن آن را به صورت دود خارج كرد و از بين برد،زيرا در غير اين صورت ممكن است كه درسطح مينا منافذي بر اثر جوشش اين روغن ها به وجود آيد وسطح مينا آبله گون شود.

يادآوري 2: حرارت دادن مينا مخصوصاً درمرحله ي پخت نقاشي بايد با دقت صورت پذيرد. چنانچه حرارت كوره يا زمان آن بيشتر از حد لزوم باشد سبب جاري شدن رنگ با نفوذ آن به داخل لعاب اوليه ي مينا مي شود. همچنين اگر دما و زمان كمتر از حد لزوم باشد رنگ به خوبي پخته نمي شود وپس از پخت به راحتي از روي لعاب پاك شده و يا به حالت كدر درمي آيد.

10.مرحله ي نهايي : پس از پايان كار پخت نقاشي مينا روي آن را با لعاب شفاف با ضخامت بسيار كم مي پوشانند ومجدداً مي پزند.

11.تكميل كاري لعاب: لبه ي دهانه و پايه ي اشياء مينايي مانند گلد، بشقاب وظروف مختلف را كاملاًنمي پوشاندو ظاهري ناخوش آيند به آن مي دهد براي رفع اين نقيصه مي بايست از زه هاي برنجي يا نقره اي استفاده كرد به اين ترتيب كه ابتدا مفتول برنج يا نقره را به وسيله ي دستگاه نورد به صورت نواري با پهناي 2 ميليمتر درآورده سپس از سوراخ مخروطي شكل عبورداده تا به شكل ناودان درآيد. پس به وسيله ي آن لبه ي اشياء‌مينايي را پوشانده و با لحيم نقره جوش داد .

يادآوري : براي تميز كردن اشياء مينايي مي توان از آب گرم و صابون استفاده كرد.

درخاتمه ي بحث مربوط به ميناكاري، ضرورت دارد تا درخصوص كارشناسي اين گونه آثار هم مطالبي آورده شود.

نكاتي كه دركارشناسي آثار مينايي بايد مدنظر قرارگيرد:

1.جهت تهيه ي زيرساخت استفاده از فلز يا آلياژ ناخالص ممنوع است.

2.حتي الامكان زيرساخت يك تكه انتخاب شود.

3.زيرساخت نبايد داراي لبه ي تيز و برنده و زوايد اضافي باشد.

4.درصورتي كه قطعاتي به زيرساخت توسط لحيم كاري متصل شده باشد، بايد لحيم كاري در آن قسمت به صورتي باشد كه قسمت هايي جانبي كاملاً به قسمت اصلي متصل شده باشد.

5.ابعاد قطعات الحاقي بايد به صورتي باشد كه پس از لحيم كاري قسمت زايد و اضافي وجود نداشته باشد.

6.درصورتي كه جنس فلز زيرساخت طلا يا نقره باشد جهت لحيم كاري بايد حتماً از اين دو فلزاستفاده شود.

7.زيرساخت از سطح اتكاي مناسبي برخوردار باشد.

8.سطح لعاب بايد فاقد پريدگي، ترك ، پوسته، سوراخ هاي سوزني، جوش زدگي، حياب، زيري و نقاط برجسته باشد.

9.سطح مينا پايدار جلا و درخشندگي كافي برخوردار باشد.

10.ضخامت رنگ به كاررفته درنقاشي و تزيين مينا بايد دركل سطوح يكنواخت باشد.

11.رنگ هاي به كاررفته درنقاشي، درهم تداخل نداشته باشد.

12.طرح انتخابي بايد از اصالت ايراني برخوردار باشد.

13.ثبت نام هنرمند ، تاريخ و محل ساخت درگوشه اي از كار ضروري است.

يادآوري: هماهنگي رنگ هايي به كاررفته و اجراي خوب و دقيق طرح سبب افزايش ارزش كار مي شود.