محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

مواد مورد نیاز در سفالگری

الف-خاک: خاک مهم‌ترین ماده اولیه سفالگری است که می‌توان آن را به راحتی در طبیعت یافت.

خاک بر اساس عناصر شیمیایی موجود در آن منطقه‌ای که خاک از آنجا برداشت می‌شود خصوصیات ویژه‌ای دارد مثلاً انواع مواد آلی موجود در خاک باعث تغییر در قدرت چسبندگی و حتی رنگ خاک می‌شود.

خاکی که به طور عمده در صنعت سفال سازی در ایران به کار می‌رود خاک رس است این خاک به علت داشتن مقدار فراوان اکسید آهن در پخت قرمز یا خاکستری و یا قهوه‌ای می‌شود و نیز به سبب وجود ناخالصی فراوان بعد از پخت تخلل زیادی دارد.

از اضافه کردن آب به خاک گل ایجاد می‌شود این عمل خواص فیزیکی زیادی به خاک می‌دهد از آن جمله خاصیت چسبندگی گل ایجاد می‌شود ن عمل خواص فیزیکی زیادی به خاک می‌دهد از آن جمله خاصیت چسبندگی گل است که باعث می‌شود به راحتی بتوان به آن شکل داد به همین علت موقعی که خاک مورد استفاده قرار می‌گیرد و کیفیت اصلی آن بررسی می‌شود.

۱-میزان چسبندگی: خاک ممکن است خاصیت چسبندگی کم یا زیاد داشته باشد این امر تا حد زیادی به کوچکی ذرات گل و مواد الی موجود در آن بستگی دارد.

۲-میزان انقباض: گل پس از خشک شدن منقبض می‌شود برای اندازه‌گیری مقدار انقباض  می‌توان مقداری از آن را به شکل مستطیل درآورده اندازه آن را قبل و بعد از خشک شدن محاسبه کرد.

۳-تخلخل: عبارت است از میزان درهم رفتگی و به هم فشردگی ذرات پس از حرارت زیرا هرچه ذرات آن به هم فشرده‌تر و در یکدیگر متراکم‌تر باشد از فاصله ذرات کاسته می‌شود تخلخل آن کمتر می‌شود و استحکام افزایش می‌یابد.

برای کاهش یا افزایش میزان چسبندگی تغییر ضریب انبساط و مقاومت بدنه در مرحله تبدیل‌تر به خشک و مرحله خشک به پخت از مواد افزودنی نظیر کاه، لویی، پودر آجر، پودر سیلیس و... حسب مورد استفاده می‌شود.

ب-آب: آب نیز یکی از عناصر اصلی در طبیعت است که باید به میزان مشخص و لازم به خاک اضافه شود ر مقدار آب اضافه شده به خاک کافی نباشد گل به دست آمده خشک خواهد بود و به راحتی ترک برمی‌دارد آب زیاد نیز گل را شل می‌کند خاصیت شکل پذیری آن را می‌گیرد.

ج-لعاب: لعاب مایع غلیظی است که سطح داخلی و خارجی فرآورده‌های سفالی را با ضخامت اندکی می‌پوشاند این عمل باعث ظرافت و زیبایی محصول و عدم نفوذ آب در آن می‌شود ضمن آن به واسطه پخت مجدد پس از لعابکاری محصول سفالین دارای مقاومت بیشتری هم می‌شود.

در ایران انواع لعاب را از ترکیب درصدهای مناسب از سیلیس، اکسید فلزات مانند اکسید آهن ،اکسید منگنز و اکسید مس و سنگ اخری ، کوبیده ی ریشه گیاهان خودرو و نیز بلور یا شیشه خورده برای ایجاد شفافیت بیشتر آن به دست می‌آورند به عنوان مثال برای ایجاد رنگ لاجوردی از اکسید کبالت لعاب‌سازی استفاده می‌کنند.

مواد مختلف در آسیاب می‌سایند تا به صورت دوغاب در آید و به راحتی سطح فرآورده سفالی را پوشش دهد لعاب‌ها بر سه نوع است که عبارت است از لعاب سربی ،لعاب قلیایی و لعاب فریت  به طور عمده امروزه بیشتر از لعاب فریت استفاده می‌شود چرا که لعاب قلیایی تا حدود زیادی منسوخ و لعاب سربی نیز زیان آور تشخیص داده شده است.

۴-ابزار کار سفالگری

لوازم و وسایل کار سفالگری بسیار ساده و ابتدایی است از جمله میز کار، حوضچه برای درست کردن گل، وردنه، تخته خشک، کاردک، چاقو، سیم و هر وسیله‌ای که کمک آن بتوان به گل شکل داد آن را برید و یا قسمت‌هایی از آن را از سطح کار برداشت جز ملزومات کار سفالگری است. این ابزار در جوامع امروزی به صورت‌های متنوع و جدید تولید می‌شود اما مهم‌ترین عامل در شکل‌گیری گل دست انسان است.

پیچیده‌ترین این ابزارها چرخ سفالگری است که برای سفالگری با چرخ به کار گرفته می‌شود ساختمان این وسیله از یک میز و نیمکت متصل به هم تشکیل شده است روی میز صحنه‌ای گرد قرار دارد این صحنه به وسیله محوری عمودی و صحنه گرد سنگین و بزرگتری از جنس فلز سیمان یا چوب است در زیر میز متصل شده است این دوصفحه  هر دو به حالت افقی به موازات هم قرار دارد.

سفالگر پشت میز می‌نشیند پاهایش را روی صحنه زیرین می‌گذارد و با حرکت پا آن را به گردش در می‌آورد در برخی از کارگاه‌ها نیز از چرخ سفالگری برقی استفاده می‌شود که در این نوع چرخ‌ها کار به گردش درآورده و صحنه فلزی روی میز با یک الکتروموتور کوچک به وسیله تسمه‌ای به محور عمودی دستگاه وصل است انجام می‌شود.