محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

قلم زنی

یکی از ظرایف صنایع دستی ایران، بر روی انواع فلزات و آلیاژ‌ها که سابقه اي بسیار طولانی دارد و لااقل از دوره ساسانی می‌توان نمونه‌های با ارزش آن را حتی در موزه‌های داخل کشور هم مشاهده کرد.

قلمزنی هنر نفر (کندن) نقوش بر سطح اشیای فلزی است. در تعریف دیگری نیز می‌توان گفت که قلم زنی عبارت است از هنر تراشیدن و ایجاد نقوش عمیق مفصل‌تر، با فرورفتگی و طبعاً برجستگی در سطح کار که حاصل استفاده استاد قلمزن از قلم‌های فولادی مختلف و متعدد بوده و در پشت کار نیز از اثر قلم‌ها دیده می‌شود. از این رو ضرورت دارد تا داخل یا پشت کار و بر حسب ضرورت در قلم‌زنی از نوع جُنده کاری پشت و روي كار قير گرفته شود. قلمزني به صورت ساده ، مشبك، برجسته تري و جُنده كاري صورت پذیرد و هرچه طرح جدیدتر و حاوي ریزه کاری بیشتری بوده و با ظرافت و هنری به اجرا درآید ارزش کار را بالاتر می‌برد.

در قلمزنی از وسایلی استفاده می‌شود که به طور عمده عبارت است از:

1.انواع قلم‌هاكه گاه تعدادشان به ۱۴۰ یا بیشتر نیز می‌رسد

2- پرگار (در اندازه‌های مختلف)

3- چکش

4-متر

5-قیچی

6-دستگاه ذوب قیر

در پایان قلمکار قلم زمین ای را به وسیله حرارت از محصول جدا کرده و باقی مانده آن را بر بدنه ظرف را نیز توسط نفت پاک می‌کند. سپس عملیات تکمیلی همچون اتصال قطعات در صورت لزوم و اینکه شی چند تکه باشد لحیم کاری، پرداخت کاری و سیاه کاری جهت بیشتر نمایاندن نگاره‌ها و نقوش انجام می‌شود .

قلم زنی بر روی فلز افزودن بر شهر اصفهان قطب صنایع دستی ایران در شهرهای شیراز، تهران، تبریز و کرمانشاه و طبس انجام می‌شود. برخی از آثار قلم زنان ایرانی در سطح جهان نظیر و همتا ندارد.

در ارزیابی و کارشناسی آثارانواع قلم زنی توجه به نقاط زیر ضروری است.

درمورد قلمزني و قلمزني برجسته :

1.از آنجا كه زيرساخت مناسب و با كيفيت شرط اصلي براي انجام و ارايه ي يك كار قلمزني با كيفيت بالاي هنري است، لذا زيرساخت انتخابي براي قلمزني مي بايست كاملاً بي عيب و نقص بوده ،داراي ناخالصي نباشد و فاقد خلل و فرج و عيوب مشهود و حتي نامشهود (با چشم غيرمسلح )باشد.

2. استفاده از قلم هاي معمولي و رايج و نيز قلم هايي كه داراي نقوش ساده و درشت است.از ارزش كار قلمزني مي كاهدو لذا هرچه طرح ها و نقوش جديد و ابتكاري بوده و از قلم هايي كه توسط خود هنرمند ساخته مي شود. دركار قلمزني استفاده شود و نيز هرچه اين قلم ها ظريف و نقوش با ظرافت همراه باشد برارزش كار افزوده ميشود استفاده از طرح هاي صورت و چهره و نيز استفاده از خط و همچنين اينكه اثر قلمزني داراي سطوح كاري مختلف و متعدد باشد برارزش اعتبار كار مي افزايد.

3. عمليات تكميلي كار قلمزني نظير واكس كاري، پوليش و... نيز همانند كار قلمزني از اهميت برخوردار است .لذا واكس كاري بي نقص و پوليش صحيح كار نيز بر ارزش يك اثرقلمزني مي افزايد.

4.هرچه طرح ها و نقوش قلمزني شده مفصل تر بوده با جزئيات بيشتري همراه باشد و ضمنا‌ً سطح يا سطوح بيشتري از داخل و خارج كار را دربرگيرد، برا رزش كار افزوده مي شود.

5.درمورد اثار قلمزني كه داراي چند قطعه باشد (مانند سنگاب ها،‌قنديل ها و ...)بايد دقت كافي درپيش بيني اتصال صحيح و بي عيب و نقص قطعات به عمل ايد.

6.بديهي است كه يك اثر قلمزني بايد از تقارن و تعادل و تناسب مطلوب برخوردار باشد كه بخش مهمي از اين نكته به موضوع زيرساخت و دقت كافي درزمينه ي تهيه ان برمي گردد.