محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

کارشناسی محصولات سفال و سرامیک

سفال به بدنه‌هایی گفته می‌شود که با خاک‌های ثانویه همچون خاک رس که دارای چسبندگی زیاد و درجه پخت کمتری است ساخته شود. سرامیک به بدنه‌هایی اطلاق می‌شود که با خاک‌های اولیه نظیر کائولین، خاک سفید (ترکیبی از کاولین، کوارتز و سیلیس) و خاک استون ور دارای چسبندگی کمتری در مقایسه با خاک‌های ثانویه بوده و به درجه پخت بالاتری بیش از ۱۰۸۰ درجه سانتیگراد نیاز دارد گفته می‌شود.

الف- در مورد محصولات بدون لعاب ( یا بدون پوشش لعاب گونه)

1)ضرورت وجود تعادل تقارن و ایستایی در محصول ساخته شده

2)نداشتن آلوئک ،ناصافی، ناهمواری و نایکنواختی و ضمناً ظرافت ساخت

3)نداشتن لب پریدگی،عدم وجود سوختگی در روی سطح، نداشتن ترک در قسمت‌های درونی و بیرونی و برخورداری از پخت مناسب و یکسان در تمامی سطوح حدود ۹۵۰ تا ۱۰۰۰ درجه سانتیگراد برای بدنه‌های رسی و حدود ۱۲۰۰ درجه سانتیگراد و بالاتر در صورت لزوم برای بدنه‌های از نوع خاک و چینی و...

4)در صورتی که بدنه دارای نقش یا نقوشی است نقوش می‌بایست سنتی و اصیل و ملهم از فرهنگ محل تولید خود بوده ضمناً از رنگ یا رنگ‌های ثابت برخوردار و با حرارت مناسب نیز پخته شده باشد

5)فقط محصولاتی که با روش فشاری، ورقه‌ای، لوله‌ای، چرخ کاری و دیگر (با توجه به آنکه حتماً دارای نقش بوده و نقوش با دست و قلم بر روی محصول نقش شده باشد ساخته شده باشد)،در محدوده صنایع دستی قرار می‌گیرد

ب-در مورد محصولات لعاب دار

1)محصولات سفالی و سرامیکی یا لعابدار است و یا بدون لعاب بنابراین استفاده از روغن جلا، واکس ،روغن سوخته و... که ظاهراً به جای لعاب به کار برده می‌شود و پوششی فاقد اصالت و ارزش فرهنگی هنری روی محصول به وجود می‌آورد و ضمناً محصول را از شکل یک بدنه یا فرم سفالی خارج می‌کند و آن را شبیه به محصولی چوبی یا چرمی و... به نظر می‌رسد کاملاً مردود بوده و چنین محصولاتی نباید کارشناسی و اصولاً پذیرفته شود

2)برای لعاب کاری هرگز نباید از لعاب سربی به واسطه ایجاد مسمومیت استفاده شود و لذا فقط لعاب قلیایی یا لعاب فریت توصیه می‌شود باید توجه داشت که استفاده از لعاب سربی به خصوص برای محصولات مصرفی کاملاً مضر بوده و بسیار خطرناک است

3)وجود پریدگی لعاب، سوختگی لعاب، شره شدن لعاب، لعاب نگرفتگی در قسمت‌های مختلف و عدم یکنواختی لعاب بر سطح بدن نشان از عدم مهارت کافی در لعاب کاری و نیز عدم توجه کافی به هنگام پخت محصول در کوره و یا درجه پخت نامناسب و یا عدم رعایت زمان کافی برای پخت محصولات دارد و بدیهی است که وجود چنین نقیصه‌هایی از کیفیت محصول می‌کاهد

4)نقاشی رو رنگی نقاشی روی لعاب فاقد ارزش هنری بوده به سبب ناپایداری رنگ و نقش عدم برخورداری از پخت پس از نقاشی نمی‌تواند مورد توجه و عنایت قرار بگیرد

5)در تولید محصولات سفالی و سرامیک هر منطقه صرفاً باید از طرح‌ها و نقوش و نیز رنگ لعاب ویژه آن استفاده شود و فقط در چنین صورتی ست که محصولات و فراورده‌های تولیدی از ارزش خاصی که همانا شناسایی هنری آن است برخوردار می‌شود. مثلاً سفال و سرامیک شهرضا می‌بایست با لعاب هفت رنگ و یا لعاب زمینه لاجوردی با نقاشی سیاه قلم مشمل بر ماهی و گل همراه باشد و سرامیک میبد یزد می‌بایست با لعاب زمینه سفید با نقش خورشید خانم و مرغ و ماهی و رنگ آبی کبالتی توام با رنگ‌های نارنجی و صورتی و... همراه شود و نیز مناسب‌تر آن است که سفالینه‌های لالجین همدان به صورت سرویس‌های مختلف غذاخوری چایخوری لالجین و... بدون نقش و با لعاب‌های آبی تیره، آبی روشن، سبز، زرد، خردلی و قهوه‌ای تولید و ارائه شود

6)فرآورده‌های سرامیک دوغابی (قالبی) در صورتی در زمره ی آثار صنایع دستی محسوب می‌شود که از نقاشی روی محصول با بهره‌گیری از قلم و دست و طرح‌های سنتی و نیز انجام کارهای تکمیلی هنری برخوردار شود

7)هر محصول سفال یا سرامیکی لعابدار باید حتماً دو بار در کوره با درجه پخت مناسب و با رعایت زمان مناسب یک بار پس از ساخت و یک بار دیگر پس از لعاب کاری پخته شده باشد

تنها در چنین صورتی است که می‌توان انتظار داشت بدنه سفالین یا سرامیکی از استحکام و مقاومت لازم برخوردار بوده و لعاب نیز دارای دوام کافی است

8)محصول سفالی یا سرامیکی باید دارای کاربرد مشخص مصرفی با تزیینی توامان بوده و در مجموع از ظرافت و زیبایی لازم برخوردار باشد