محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

ميناكاری

 هنر تزيين فلزات (بعضاً شيشه و سراميك)با مواد رنگين مات يا شفاف با كمك گرفتن از آتش است.

اين هنر شامل فعل و انفعالات پيچيده ي شيميايي است و يك هنر آزمايشگاهي محسوب مي شودو درحقيقت شيئي است كه از تركيب اكسيدفلزات يا برخي نمك ها در اثر حرارت تزيين يافته است .نكات قبل درمورد كليه ي اشياء مينا كاري شده قابل اجرا است.

تعاريف و اصطلاحات

1.ميناكاري: كليه ي مصنوعات فلزي از جنس طلا، نقره ، مس ، برنج و برنز (و بعضاً ابگينه و سفالينه )كه به وسيله ي لعاب سفيد و يا رنگي پوشيده شده و با رنگ هاي مختلف خطوط و نقوشي توسط حرارت بر روي آن ايجاد شده باشد، درزمره ي محصولات ميناكاري شده قرار دارد.

2.ميناي زمينه برجسته: روشي درميناكاري است به اين صورت كه نگاره ها و خطوط مورد نظر را بر روي شي حك كرده و سپس شكاف هايي را كه به اين نحو ايجاد مي شود با لعاب هاي رنگي پركرده و دركوره با حرارت كافي قرار مي دهند.

3. ميناي حجره اي يا خانه بندي:روش ديگري درميناكاري است دراين روش ابتدا مفتول هاي ظريفي را مطابق نقش مورد نظر بر روي فلز ساخت لحيم مي كنند به اين ترتيب سطح شيء مورد نظر به تعدادي حجره تقسيم مي شود. سپس خانه هاي ايجادشده را با لعاب بي رنگ مي پوشانند.

و آن را دركوره قرار مي دهند به اين ترتيب مفتول ها دراثر حرارت ديدن اكسيد شده و تيره رنگ مي شود. بعد شي را سمباده زده و با لعاب شفاف مي پوشانند. درمرحله ي بعد خانه ها را مطابق طرح با رنگ هاي مختلف پر مي كنند و دركوره قرار مي دهند.

4.ميناي نقاشي : دراين روش به عنوان زيرساخت بيشتر از مس استفاده مي شود. ابتدا سطح زيرساخت رابا لعاب سفيد به ضخامت دلخواه مي پوشانند.سپس طرح را با رنگ هاي مورد نظر توسط قلمو نقاشي مي كنند.

5.سفيدكاري : پوشاندن سطح شي يا لعاب سفيد و غليظ تا رسيدن به ضخامت مطلوب توسط حرارت را سفيد كاري گويند.

6.قلم گيري: محاط كردن دور تا دور نقوش به وسيله ي رنگ هاي تيره و يا طلايي را قلم گيري گويند.

ويژگي ها

ويژگي هاي مواد اوليه

1.زيرساخت : معمولاً جهت تهيه ي زيرساخت مينا مي بايست از فلزات خالص و با آلياژ فلزات با تركيب درصددقيق استفاده كرددرصورت وجود ناخالصي هنگام حرارت دادن تاول هايي درسطح زيرساخت ظاهر مي شود.

حداقل ضخامت فلز درتهيه ي ساخت 8/0 ميليمتر است.زيرا باعث ازدياد مقاومت زيرساخت درمقابل انواع فشارهاي كششي و خمشي شده و درنتيجه از ترك خوردن و پوسته شدن لعاب و تغييرشكل در اثر حرارت جلوگيري مي شود. همچنين سطح مورد نظر مي بايست صاف و يكنواخت باشد.ذرات و آلياژهايي كه درساخت مينا بيشتر استفاده ميشود، عبارت است از: مس، طلا، نقره ، برنج و برنز.

1-1-مس: درتهيه ي مينا بايد از مس با درصد خلوص بالا استفاده كرد و استفاده از ورق و يا شمش مس حاصل از ذوب قطعات، مستعمل مجاز نيست ضخامت مناسب جهت تهيه ي زير ساخت حداقل 8/0ميليمتر است.

1-2.طلا: ضخامت زيرساخت و عيار طلاي مصرفي در تهيه ي اشياء مبناي با نظر سازنده تعيين مي شود.

1-3-نقره : نقره ي مورد استفاده حداقل بايد داراي 84 باشد. حداقل ضخامت زيرساخت 8/0 ميليمتر است كه بسته به نظر سازنده ممكن است تغييركند.

1-4-برنج :برنج مصرفي همانند مس نبايد از ذوب قطعات مستعمل به دست امده باشد، هم چنين بايد از تركيب، مس و روي از نوع مرغوب ، با تركيب درصد دقيق استفاده شود .وجود ناخالصي دربرنج مصرفي هنگام حرارت دادن سيب ايجاد تاول برسطح زيرساخت شده و از ارزش كار مي كاهد، حداقل ضخامت مناسب جهت زيرساخت 8/0 ميليمتر است.

1-5-برنز: درايران از اين آلياژ به ندرت استفاده ميشودو مي بايست شرايط ذكرشده جهت برنج را دارا باشد.

1-6-درصورتي كه زيرساخت از شيشه يا سراميك باشد، بايد جايز كيفيت مطلوب براي مينا كاري باشد.

2.لعاب:لازمه ي ايجاد نقوش مينايي بر روي فلز به وجود آوردن سطح مناسبي است كه توسط لعاب ايجاد مي شود.معمولاً لعاب مورد استفاده لعاب ،سفيدرنگ است و ليكن بسته به نوع طرح، ممكن است از لعاب هاي رنگي نيز استفاده شود.لعاب مينا دراثر حرارت (حداكثر 700 درجه ي سانتيگراد)سخت وشيشه اي مي شود.

تركيب احتمالي لعاب مينا مخلوطي از سنگ چخماق ، سيليس ، سرب و قلع است در صورتي كه به اين مواد اكسيد قلع اضافه شود لعاب كدرميشود.

3. رنگ : رنگ هاي مورد مصرف درمينا اكثراً از تركيب اكسيد فلزات با انواع مشخصي از نمك ها به دست مي آيد. درگذشته از رنگ هاي گياهي و معدني استفاده مي شده است ولي امروزه اكثراً از رنگ هاي شيميايي آماده استفاده مي شود. آنچه درمورد رنگ هاي انتخابي حايز اهميت است كه شدت رنگ بستگي مستقيم با درجه ي حرارت و طول زمان حرارت دادن دارد.

ويژگي هاي ساخت

1.تهيه ي زيرساخت: معمولاً به دو روش خم كاري و چكش كاري تهيه مي شود:

1-1-روش خم كاري:دراين روش قالب مخصوص بشقاب، گلدان و يا هر شي ء ديگر مورد نظر را به دستگاه تراش متصل كرده و ورقه ي فلز مورد نظر را بين قالب وگيره دستگاه قرار مي دهند درحين چرخيدن ورقه به وسيله ميله اي كه سرآن كاملاً گرد است و با فشار، ورقه را بر روي قالب خم مي كنند.

1-2-روش چكش كاري : دراين روش بدون استفاده از قالب و با استفاده از انواع چكش، ميل قلوه، انبر و سندان اشياء را به اشكال مورد نظر تهيه مي كنند و پس از هربار عمل چكش كاري قطعه را در آتش قرار مي دهند و مجدداً آن را چكش كاري مي كنند تا كاملاً به شكل مورد نظر درآيد.

2-برداشت آلودگی‌های مختلف از سطح زیرساخت: سطح فلز برای بهتر چسبیدن دیدن لعاب مینا باید کاملاً تميز باشد، در صورتی که حتی اثر انگشت هنرمند بر روی ساخت باقی نماند چربی آن مانع از ارتباط مستقیم لعاب با بدنه شده و در سطح لعاب بریدگی به وجود می‌آید به این منظور از روش‌های مختلفی استفاده می‌شود:

۲-1 شیء را درون مخزن شیشه‌ای متناس با ابعاد آن که حاوی نمک طعام و سرکه است می‌برند و یا بر روی شیء مورد نظر مستقیم سرکه ریخته و سپس نمك بر روی کلیه‌ي سطوح آن می‌پاشند و توسط برس سیمی لکه‌ها لکه‌ها را پاک می‌کنند.

2-2- استفاده از جوهر گوگرد (اسید سولفوریک) در این روش شیء را درون محلول گرم اسید سولفوریک رقیق غوطه ور کرده و در صورتی که شیء بیش از حد دارای لکه باشد آن را درون اسید سولفوریک غلیظ قرار می‌دهید و توسط برس سیمی آن را تمیز می‌کنند بعد با آب شیء را شستشو می‌دهند تا كاملاً از اسید پاک شود.

۲- ۳- استفاده از صابون الیاف فلزی سمباده و آب نمک : در پایان تمام مراحل شیء پاک شده را با آب تمیز می‌شويند و سپس خاک اره آن را خشک می‌کنند. سپس قبل از لعابکاری توسط هوای فشرده کمپرسور،آن را از هرگونه گرد و غبار پاک می‌کنند.

3- آماده‌سازی لعاب: پودر لعاب به جهت غیرمحلول بودن و وزن حجمي زیاد به تنهایی نمی‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین جهت مطلق کردن ذرات لعاب در آب و چسبندگی بیشتر آن از غلظت دهندگان‌های طبیعی مانند مانند «به دانه» استفاده می‌کنند ابتدا «به دانه» را می‌جوشانند تا لعاب آن به دست آید: سپس آن را به نسبت 1به 10 با پودر لعاب مخلوط می‌کنم.

4- لعاب كاری لعاب کاری به دو روش انجام می‌گیرد:

4-1- روش اسپری به وسیله پیستوله: در این روش لعاب به وسیله ي پیستوله در اتاقک کوچکی که به آن اتاقک اسپری گفته می‌شود بر روی زیرساخت پاشیده می‌شود. این اتاقک می‌بایست به سیستم‌های تهویه مناسب مجهز باشد تا اسپری کننده از ذرات معلق لعاب در هوا که سمی و خطرناک است در امان بماند. در این روش مقداری از لعاب به هدر می‌رود.

4-2- روش دستی یا غرقاب: در این روش لعاب را بر روی قطعه می‌ریزند تا تمام سطح آن را بپوشاند.اين روش به لحاظ جلوگیری از خطر رفتن لعاب و معلق نشدن ذرات آن در هوا از نظر اقتصادی و از نظر بهداشتی ارجح است.

پس از لعابکاری اشیاء لعاب زده شده را می‌بایست در فضای دور از هرگونه گرد و غبار در کنار کوره و یا در گرمخانه قرار داد و حتماً قبل از قرار دادن شی در کوره مجدداً توسط هوای فشرده غبارویی کرد .

5- پخت لعاب: پس از خشک شدن کامل لعاب و برطرف کردن هرگونه گرد و غبار از روی آن، مرحله پخت آغاز می‌شود.

برای پخت لعاب حرارت کوره می‌بایست در حدود ۹۰۰ درجه ي سانتیگراد باشد فرایند پخت لعاب بیش از ۲ تا ۳ دقیقه به طول نمی‌انجامد و زمانی که سرخی مناسب قطع و لعاب توسط استاد کار تشخیص داده و در واقع از پخت کامل لعاب اطمینان حاصل شد شیء را از کوره خواه خارج کرده و در کنار کوره قرار می‌دهند تا به تدریس سرد شود صنعتگران صنعتی از دماسنج استفاده نمی‌کنند و فقط به تجربیات و شواهد بسنده می‌کنند در این زمان رنگ لعاب به رنگ زرد نخودی متمایل است و با از دست دادن حرارت به تدریج رنگ آن به سفیدی می‌گراید.

یادآوری ۱: در صورتی که کوره به اندازه ي لازم گرم نشده باشد. لعاب حاصل مات و زبر خواهد شد همچنین حرارت بیش از حد کوره موجب سوزنی شدن سطح لعاب می‌شود.

یادآوری ۲: جهت پوشش کامل یک فلز به طور کامل سه بار مراحل لعابکاری و پخت با فاصله زمانی محلول صورت می‌گیرد.

یادآوری ۳ :حرارت کوره در بار سوم لعاب کاری، کمتر از دفعات قبل است.

6- آماده سازی رنگ رنگ‌های مورد استفاده برای نقاشی برای زمینه ي مینا به رنگ‌های نسوز معروف است و به طور عمده از پودر اکسید فلزات تشکیل شده است. در قدیم استادکاران میناساز خود اين رنگ‌ها را تهیه می‌کردند. ولی امروزه از پودرهای رنگ آماده استفاده می‌شود برای آماده کردن رنگ‌ها جهت نقاشی روی اشیاء مینایی می‌بایست. ابتدا محلول صمغ عربی را در آب با گلیسیرین به نسبت 1به 2 مخلوط کرده و پس از قرار دادن پودر رنگ مورد نظر بر روی شیشه و چكاندن چند قطره از مخلوط فوق توسط توسط کارتک رنگ را آماده کرده و مانند رنگ‌های آبرنگ از آن استفاده می‌کنند در واقع مخلوط محلول سمق عربی و گلیسیرین عمل حلال رنگ را انجام می‌دهد

در صورت خشک شدن باغی مانده رنگ با چکاندن چند قطره از مخلوط صمغ عربی و گليسيرين مجدداً آن را برای نقاشی آماده می‌کنند.

پودر رنگ را می‌توان با جوهر کاج یا جوهر اسطوخودوس آمیخته و آماده ي نقاشی کرد در این صورت باید به شیوه ي رنگ روغن عمل کرد.

7-انتقال طرح بر روی لباب: ابتدا هنر میناساز طرح مورد نظر خود که معمولاً برگرفته از نقوش اسليمي و ختابی گل و مرغ، شکارگاه و صورت ساز است را در روی کاغذ آورده و سپس رو «سوزن کاری» یا «سمباده کاری» می‌کند به این صورت که خطوط طرح را نزدیک به هم سوراخ سوراخ می‌کنند سپس خاکستر یا دوده طرح را روی قطعه لعابی پیاده می‌کنند.

8- نقاشی :نقاشی را می‌توان با قلم‌گیری آغاز کرد و ابتدا خطوط اصلی طرح را قلم گیری کرد و سپس قسمت‌های مختلف را رنگ آمیزی کرد همچنین می‌توان ابتدا طرح را رنگ آمیزی کرد و سپس دور آن را قلم‌گیری کرد.

ذكر اين نكته ضروري است كه رنگ هاي مينايي، رنگ سفيد وجود ندارد و اگر استفاده از اين رنگ ضروري باشد هنرمند با مهارت ازسفيدي لعاب زمينه استفاده مي كند و يا پس از نقاشي با قلم نوك تيزي رنگ را از روي زمينه برمي دارد تا رنگ سفيد لعاب ظاهر شود چنان چه در طرح مورد نظر رنگ طلايي وجود داشته باشد درهمين مرحله بايد با آب طلا نقاشي را تكميل كرد

يادآوري: درهنگام نقاشي بر روي مينا، زياد شدن رنگ موجب شره و خرابي كار در مرحله ي حرارت دادن مي شود اگر رنگ در نقطه اي بيش از حد لازم باشد مي بايست از پخت،اضافي آن را برداشت.

9-پخت نقاشي: پس ازآن كه نقاشي بر روي لعاب پايان يافت بايد مجدداً قطعه را در كوره حرارت داد. اين بار حرارت كوره مي بايست بين 600 تا 750 درجه ي سانتيگراد باشد درصورتي كه جهت رنگ آميزي از طلا استفاده شود. بايد فرآيند پخت در حرارت حداكثر 450 درجه سانتيگراد صورت گيرد، زيرا در دماي بالاتر طلا از بين خواهد رفت.

يادآوري1: درمرحله ي نقاشي درصورتي كه روغن هاي نظيرگليسيرين با اسطو خودوس و يا روغن هاي مشابه جهت آماده سازي رنگ استفاده شود بايد قبل از قرار دادن شيء‌دركوره آن را با گذاردن بر روي اجاق برقي و يا شعله ي ملاي (چراغ الكلي) و يا با نزديك كردن قطعه به كوره روغن آن را به صورت دود خارج كرد و از بين برد،زيرا در غير اين صورت ممكن است كه درسطح مينا منافذي بر اثر جوشش اين روغن ها به وجود آيد وسطح مينا آبله گون شود.

يادآوري 2: حرارت دادن مينا مخصوصاً درمرحله ي پخت نقاشي بايد با دقت صورت پذيرد. چنانچه حرارت كوره يا زمان آن بيشتر از حد لزوم باشد سبب جاري شدن رنگ با نفوذ آن به داخل لعاب اوليه ي مينا مي شود. همچنين اگر دما و زمان كمتر از حد لزوم باشد رنگ به خوبي پخته نمي شود وپس از پخت به راحتي از روي لعاب پاك شده و يا به حالت كدر درمي آيد.

10.مرحله ي نهايي : پس از پايان كار پخت نقاشي مينا روي آن را با لعاب شفاف با ضخامت بسيار كم مي پوشانند ومجدداً مي پزند.

11.تكميل كاري لعاب: لبه ي دهانه و پايه ي اشياء مينايي مانند گلد، بشقاب وظروف مختلف را كاملاًنمي پوشاندو ظاهري ناخوش آيند به آن مي دهد براي رفع اين نقيصه مي بايست از زه هاي برنجي يا نقره اي استفاده كرد به اين ترتيب كه ابتدا مفتول برنج يا نقره را به وسيله ي دستگاه نورد به صورت نواري با پهناي 2 ميليمتر درآورده سپس از سوراخ مخروطي شكل عبورداده تا به شكل ناودان درآيد. پس به وسيله ي آن لبه ي اشياء‌مينايي را پوشانده و با لحيم نقره جوش داد .

يادآوري : براي تميز كردن اشياء مينايي مي توان از آب گرم و صابون استفاده كرد.

درخاتمه ي بحث مربوط به ميناكاري، ضرورت دارد تا درخصوص كارشناسي اين گونه آثار هم مطالبي آورده شود.

نكاتي كه دركارشناسي آثار مينايي بايد مدنظر قرارگيرد:

1.جهت تهيه ي زيرساخت استفاده از فلز يا آلياژ ناخالص ممنوع است.

2.حتي الامكان زيرساخت يك تكه انتخاب شود.

3.زيرساخت نبايد داراي لبه ي تيز و برنده و زوايد اضافي باشد.

4.درصورتي كه قطعاتي به زيرساخت توسط لحيم كاري متصل شده باشد، بايد لحيم كاري در آن قسمت به صورتي باشد كه قسمت هايي جانبي كاملاً به قسمت اصلي متصل شده باشد.

5.ابعاد قطعات الحاقي بايد به صورتي باشد كه پس از لحيم كاري قسمت زايد و اضافي وجود نداشته باشد.

6.درصورتي كه جنس فلز زيرساخت طلا يا نقره باشد جهت لحيم كاري بايد حتماً از اين دو فلزاستفاده شود.

7.زيرساخت از سطح اتكاي مناسبي برخوردار باشد.

8.سطح لعاب بايد فاقد پريدگي، ترك ، پوسته، سوراخ هاي سوزني، جوش زدگي، حياب، زيري و نقاط برجسته باشد.

9.سطح مينا پايدار جلا و درخشندگي كافي برخوردار باشد.

10.ضخامت رنگ به كاررفته درنقاشي و تزيين مينا بايد دركل سطوح يكنواخت باشد.

11.رنگ هاي به كاررفته درنقاشي، درهم تداخل نداشته باشد.

12.طرح انتخابي بايد از اصالت ايراني برخوردار باشد.

13.ثبت نام هنرمند ، تاريخ و محل ساخت درگوشه اي از كار ضروري است.

يادآوري: هماهنگي رنگ هايي به كاررفته و اجراي خوب و دقيق طرح سبب افزايش ارزش كار مي شود.

ضريح سازي و ساخت دراماكن متبركه

به يقين شاهكار هنر فلزكاري ايران و هنرهاي مرتبط با ان را بايد ساخت ضريح و درهاي اماكن متبركه دانست كه يكجا مجموعه اي از هنرها با هنرمندي چند استاد خبره شكل گرفته و موجوديت مي يابد تا اثري برجسته وماندگار پديد آورد .معمولاً براي ساخت ضريح گروهي از نخبه ترين هنرمندان طراح و فلزكار گرد هم مي آيند تا براساس تخصص خود، كار طراحي ضريح و تهيه ي زيرساخت ، زرگري، قلمزني، مشبك كاري ، مينا كاري و.. را زيرنظر مديرمسئول كه براي اين امر خطير تعيين شده به انجام رسانند. از تبحر، مهارت، استادي و اخلاص هنرمندان ايراني، همين بس كه گفته شود ضريح مطهر همه ي اماكن متبركه در ايران ، عراق و سوريه، توسط هنرمندان با ايمان سرزمينمان طراحي، ساخته و نصب شده است.

قفل سازي

درگذشته اي نه چندان دور، تقريباً دربازار اكثر مناطق كشورمان ، قفل هاي فولادي كه ساخته و پرداخته ي صنعتگران هنرمند كشورمان بود. عرضه مي شد. اين قفل ها كه افزون بر دوام، استحكام و ايمني كامل، به خاطر دارا بودن زيبايي و ظرافت خاص، مورد توجه بسياري از مردم بود.سالهاي متمادي مورد استفاده قرارمي گرفت و كاربردهاي زيايد داشت، به طوري كه بر درهاي ورودي خانه ها و حجره ها اين قفل ها مشاهده مي شد و درهاي تمامي صندوقچه ها با قفل هاي زيبايي كه گاه داراي عملكرد پيچيده اي نيز بود. بسته مي شد.

قفل سازي از پيشه هاي كهن است و شواهد به دست آمده مويد آن است كه لااقل از قرن ششم ميلادي (دوره ي ساساني ) قفل سازي دركشورمان رواج داشته است. از جمله كاربردهاي مهم قفل، استفاده از آن در بستن دخيل به نخل ها و عَلم ها به عنوان نذر بوده و هست و مي توان گفت قفل درنذربندي اهميتي همانند ايمن داشتن خانه ها و صندوقچه ها داشته و دارد.

به طوركلي قفل ها را مي توان به دو دسته تقسيم كرد.

1.قفل هاي رمزي كه فاقد كليد است و فقط با دانستن رمز كه مي تواند از اعداد و يا از عدد و حروف و كلمات تشكيل شود، قفل باز مي شود.

2.قفل هاي كليدي كه طبعاً با كليد باز وبسته مي شود كه از ان جمله مي توان به قفل هاي فنر خاردار، قفل هاي فنرخميده (قفل هاي نافي) و قفل هاي مارپيچ دار اشاره كرد.

تنوع درفرم ها ، اندازه ها و شكل ها، همراه با ظرافت و ابتكار درساخت قفل ها، زيبايي خاصي به قفل هاي فولادي (قفل سازي سنتي ايران )بخشيده است.

مهمترين مراكز قفل سازي ايران، چالشتر- در نزديكي شهركرد – كرند (در 96 كيلومتري كرمانشاه ) و اصفهان است.

طلاكوبي روي فولاد

طلاكوبي يكي از شيوه هاي تزيين اشياء و آثار فولادي است كه امروزه درشهرهاي اصفهان و تهران رواج دارد . از فولاد علاوه بر افزارهاي معمولي، علم هم ساخته مي شود كه مي دانيم آن را پيشاپيش صف عزاداران به ويژه درمراسم سوگواري سالار شهيدان حضرت امام حسين (ع)حركت مي دهند. علم افزون بر تيغه هاي فولادي معمولاً داراي پيكره هايي از برخي از پرندگان و حيوانات ديگر و نيز گلدان، قوطي و شمعدان است كه تمامي آن ها به ميله اي كه قاب برآن تكيه دارد، متصل است وبر روي تيغه هاي عَلم و به ويژه تيغه ي وسط كه از ساير تيغه ها بلندتر است ، اسماء مباركه طلاكوبي مي شود.

درحال حاضر طلاكوبي بر روي پيكره هاي پرندگان و حيوانات نظيرطاووس، كبوتر، آهو، شير و ... نيز صورت مي گيرد.براي انجام كار طلاكوبي، جاهايي را كه مي خواهند طلاكوبي كنند،مشخص كرده و آن را باكارد مخصوص طلاكوبي، كه كوتاه و تيز است ، زبر مي كنند، سپس مفتول طلايي (و يا درمواردي نقره اي ) بسيار نازكي را روي سطح زير جا مي دهند، آن گاه با چكش طلاكوبي، سطح زبر را مي كوبند و سرانجام ان را جلا مي دهند و هرگونه ناهمواري ان را از ميان مي برند.پس ازطي اين مراحل، محصول اماده ي ارايه به متقاضيان است .

براي ارزيابي يك اثر طلاكوبي روي فولاد، نكات ذيل مدنظر قرار مي گيرد:

1.زيرساخت (پيكره يا تيغه هر مورد ديگر) مي بايست از كيفيت مناسب برخوردار باشد. قالب گيري مناسب، سوهان كاري و پرداخت هنرمندانه و با دقت برارزش كار مي افزايد .

2 . هرچه طرح ها و نقوش به كارگرفته شده با خطوط مورد استفاده در روي بدنه كه با كارد مخصوص طلاكوبي بر روي بدنه ايجاد و با مفتول يا آب طلا پرشود، ظريف، ابتكاري و هنرمندانه انتخاب شود بركيفيت كار مي افزايد.

3.پرداخت نهايي محصول طلاكوبي كه با مفتول انجام مي شود. از اهميت خاصي برخوردار است و بديهي است كه وجود هرنوع ناهمواري پس از جلا از ارزش محصول مي كاهد.

مليله كاري

سابقه ي مليله كاري درايران، لااقل به دوره ي هخامنشي (550 تا 230 ق.م)مي رسد مليله عبارتست از مفتول هاي باريكي به طور عمده ازطلا يا نقره كه از ان نگاره و طرح و نقش ساخته مي شودو بر روي قالبي كه اطراف آن با موم پوشش داده شده است به هم اتصال و لحيم مي شود تا ظرف يا شيء مورد نظر – كاسه، بشقات، سيمي، زيورآلات و ... براساس فرم مورد نظر ساخته مي شود .بديهي است قسمتهايي از كار مثلاً پايه ي كاسه، دستگيره و پايه ي انگاره و... را بايد به صورت ريختگي آماده كنند.

مراكز مهم مليله كاري شهرهاي زنجان، اصفهان ،تبريز ، تهران و اردبيل است.

دررابطه با تشخيص يك اثرمليله ي خوب و با ارزش هنري رعايت نكات ذيل ضروري است.

-عيار طلا با نقره ي مصرفي بايد حداكثر انتخاب شود و جز براي قسمتهايي ريختگي (نظير پايه ي ظروف و دسته ي آنها )بايد داراي بالاترين عيار ممكن باشد.

-هرچه نگارها مفصل تر بوده و با جزئيات بيشتري همراه باشد و ضمناً از طرح هاي ابتكاري جديدي درساخت مليله استفاده شود، ارزش كاربالاترمي رود.

-قسمت هاي لحيم كاري شده بايد به گونه اي پرداخت و پوليش شود كه قابل رويت نباشد.

-محصولات مليله بايد داراي تقارن و تعادل كافي بوده و اصول زيبايي شناسي ودر آن ها مدنظر قرارگرفته باشد.

- بايد به روش هاي مختلف مثلاً ايزوله كردن ، از اكسيد شدن تدريجي (نقره به كار رفته درساخت مليله )و بريدگي رنگ محصولات مليله كه به مرور زمان حاصل مي شود، جلوگيري كرد. توضيح آن كه ايزوله كردن باعث عدم واكنش اكسيداسيون نقره مي شود.

قلم زنی

یکی از ظرایف صنایع دستی ایران، بر روی انواع فلزات و آلیاژ‌ها که سابقه اي بسیار طولانی دارد و لااقل از دوره ساسانی می‌توان نمونه‌های با ارزش آن را حتی در موزه‌های داخل کشور هم مشاهده کرد.

قلمزنی هنر نفر (کندن) نقوش بر سطح اشیای فلزی است. در تعریف دیگری نیز می‌توان گفت که قلم زنی عبارت است از هنر تراشیدن و ایجاد نقوش عمیق مفصل‌تر، با فرورفتگی و طبعاً برجستگی در سطح کار که حاصل استفاده استاد قلمزن از قلم‌های فولادی مختلف و متعدد بوده و در پشت کار نیز از اثر قلم‌ها دیده می‌شود. از این رو ضرورت دارد تا داخل یا پشت کار و بر حسب ضرورت در قلم‌زنی از نوع جُنده کاری پشت و روي كار قير گرفته شود. قلمزني به صورت ساده ، مشبك، برجسته تري و جُنده كاري صورت پذیرد و هرچه طرح جدیدتر و حاوي ریزه کاری بیشتری بوده و با ظرافت و هنری به اجرا درآید ارزش کار را بالاتر می‌برد.

در قلمزنی از وسایلی استفاده می‌شود که به طور عمده عبارت است از:

1.انواع قلم‌هاكه گاه تعدادشان به ۱۴۰ یا بیشتر نیز می‌رسد

2- پرگار (در اندازه‌های مختلف)

3- چکش

4-متر

5-قیچی

6-دستگاه ذوب قیر

در پایان قلمکار قلم زمین ای را به وسیله حرارت از محصول جدا کرده و باقی مانده آن را بر بدنه ظرف را نیز توسط نفت پاک می‌کند. سپس عملیات تکمیلی همچون اتصال قطعات در صورت لزوم و اینکه شی چند تکه باشد لحیم کاری، پرداخت کاری و سیاه کاری جهت بیشتر نمایاندن نگاره‌ها و نقوش انجام می‌شود .

قلم زنی بر روی فلز افزودن بر شهر اصفهان قطب صنایع دستی ایران در شهرهای شیراز، تهران، تبریز و کرمانشاه و طبس انجام می‌شود. برخی از آثار قلم زنان ایرانی در سطح جهان نظیر و همتا ندارد.

در ارزیابی و کارشناسی آثارانواع قلم زنی توجه به نقاط زیر ضروری است.

درمورد قلمزني و قلمزني برجسته :

1.از آنجا كه زيرساخت مناسب و با كيفيت شرط اصلي براي انجام و ارايه ي يك كار قلمزني با كيفيت بالاي هنري است، لذا زيرساخت انتخابي براي قلمزني مي بايست كاملاً بي عيب و نقص بوده ،داراي ناخالصي نباشد و فاقد خلل و فرج و عيوب مشهود و حتي نامشهود (با چشم غيرمسلح )باشد.

2. استفاده از قلم هاي معمولي و رايج و نيز قلم هايي كه داراي نقوش ساده و درشت است.از ارزش كار قلمزني مي كاهدو لذا هرچه طرح ها و نقوش جديد و ابتكاري بوده و از قلم هايي كه توسط خود هنرمند ساخته مي شود. دركار قلمزني استفاده شود و نيز هرچه اين قلم ها ظريف و نقوش با ظرافت همراه باشد برارزش كار افزوده ميشود استفاده از طرح هاي صورت و چهره و نيز استفاده از خط و همچنين اينكه اثر قلمزني داراي سطوح كاري مختلف و متعدد باشد برارزش اعتبار كار مي افزايد.

3. عمليات تكميلي كار قلمزني نظير واكس كاري، پوليش و... نيز همانند كار قلمزني از اهميت برخوردار است .لذا واكس كاري بي نقص و پوليش صحيح كار نيز بر ارزش يك اثرقلمزني مي افزايد.

4.هرچه طرح ها و نقوش قلمزني شده مفصل تر بوده با جزئيات بيشتري همراه باشد و ضمنا‌ً سطح يا سطوح بيشتري از داخل و خارج كار را دربرگيرد، برا رزش كار افزوده مي شود.

5.درمورد اثار قلمزني كه داراي چند قطعه باشد (مانند سنگاب ها،‌قنديل ها و ...)بايد دقت كافي درپيش بيني اتصال صحيح و بي عيب و نقص قطعات به عمل ايد.

6.بديهي است كه يك اثر قلمزني بايد از تقارن و تعادل و تناسب مطلوب برخوردار باشد كه بخش مهمي از اين نكته به موضوع زيرساخت و دقت كافي درزمينه ي تهيه ان برمي گردد.

 

حکاکی

 روی فلز عبارت است از هنر خراشیدن و ایجاد نگاره و نقوش سطحی و کم عمق بر روی فلز که به طور معمول با ابزار ساده و خراشیده بدون ضرورت استفاده از قیر در پشت کار و استفاده از قلم‌های مختلف به خاطر سطحی بودن نقوش انجام می‌پذیرد و لذا اثر قلم با وسایل نوک تیز و خراشیده در پشت کار حکاکی شده دیده نمی‌شود این هنر امروزه در شهرهای اصفهان که مرکز اصلی هنرهای مرتبط با فلز در ایران است تبریز، زنجان و تهران رواج دارد.

حکاکی بر روی ظروف اشیاء مختلف همچون سینی، جام، پارچ، گلدان و ... صورت می‌پذیرد و زیرساخت ممکن است از جنس نقره، مس و برنج انتخاب شود.

در مورد حکاکی

1-هرچه طرح اجرایی با ظرافت بیشتری همراه بوده و هنرمند جزئیات افزون‌تری در کار حکاکی پرداخته باشد ارزش کار بالاتر مي رود.

2- استفاده از طرح‌ها و نقوش جدید و ابتکاری به ویژه استفاده از طرح‌های صورت و نگارگری در ه کار حکاکی اعتبار بیشتری می‌بخشد.

3- نداشتن تکرار در طرح‌ها و نقوش ارزش کار را بالاتر می‌برد.

۴- اجرای دقیق طرح و نقش در فضای کاری مشخص شده برای حکاکی از اهمیت زیادی برخوردار است.

۵- اگرچه نوع مواد اولیه زیرساخت (به ویژه اگر از فلزات گرانبها باشد) ارزش کار را بالا مي برد، اما ارزش واقعي كار به ظرافت كار حكاكي و اجراي هنرمندانه طرح ها و نقوش برسطح كار مربوط ميشود.

6.چنانچه براي گوياتر ساختن طرح ها و نقوش، استفاده از دوده يا واكس مخصوص ضرورت يابد، مي بايست اين كار با دقت كافي و بدون انكه به مرور زمان اثر دوده يا واكس از بين برود و يا اثر ان درتماس با دست مشاهده شود، صورت پذيرد.

 

دواتگری به تهیه زیرساخت برای انجام هنرهای دیگر بر روی فلز (حکاکی، قلمزنی، میناکاری طلاکوبی و...) و یا انجام چکش کاری بر روی فلزاتی همچون مس و برنج که می‌تواند مستقیماً کاربرد داشته و مورد استفاده قرار گیرد، اطلاق می‌شود. فراموش نکنیم که تا حدود نیم قرن پیش و شاید هم کمتر سرویس‌های مسی ،بخشی از جهیزیه دختر خانم‌های ایرانی را تشکیل می‌داد و امروز هم می‌دانیم که خوشمزه‌ترین غذاها در سرویس‌های مسی طبخ می‌شود.

دواتگری، امروز هم از ارزش و اعتبار زیادی برخوردار است چرا که هنرمند فلزکار در صورت قادر به ارائه هنر خود بر روی زیر ساخت است که آن زیرساخت توسط توسط دواتگری خیره و ممتاز آماده شده باشد.

در مورد زیرساخت‌ها ساده محصولات فلزی یا محصولات تولید شده از آلیاژ‌ها همچون برنج مس و روی، مفرغ، مس و قلع، ورشو ،مس و نیکل و روی )باید موارد زیر را مد نظر قرار داد.

-درتهيه ي زيرساخت ها محصولات ساده فلزي (كه بر روي آنها حكاكي ، قلمزني، و ... . نمي شود) باید باید توجه داشت که استفاده از مواد اولیه مرغوب شرط اصلی بوده و ورقه یا گردوی فلزی مورد استفاده باید عاری از هرگونه ضایعات و ناصافی بوده و ضمناً مواد ناخالص همواره نیز در حداقل ممکن باشد. در مورد آلیاژ‌ها مثلاً در مورد آلیاژ‌ها مثلاً در مورد آلیاژ برنج( که از مس و روی به دست می‌آید) مفرغ (که از مس و قلع حاصل می‌شود) و نیز آلیاژ ورشو (که از مس نیکل و روی حاصل می‌آید) نیز ضرورت رعایت درصدهای مناسب از دو یا چند فلز مورد لزوم امری جدی است.

- زیرساخت‌ها با محصولات ساده فلزی باید، حتماً به طریقه چکش کاری ساخته و پرداخته شده باشد و اکثر ضربات چکش بر روی قسمت‌های مختلف بدنه نیز باید به وضوح دیده شود محصولات ساده فلزی که به شیوه ي پرسی فراهم می‌آید. در مجموعه صنایع دستی فلزی قرار نمی‌گیرد.

- بدنه‌ها و زیرساخت‌ها باید دارای سطحی صاف و صیقلی بوده و نباید بر روی آنها اثرات جوشکاری لحیم کاری، ونيز اتصالات به صورت مشهود موجود باشد.

- وجود تعادل، تقارن و ایستایی کافی دستور و بدنه امری حتمی است.

- در تولید محصولات هرچه از فلز گرانبهاتر یا آلیاژ مرغوب‌تر و با مواد اولیه با کیفیت مطلوب‌تر استفاده شده باشد ارزش و کیفیت کار بالاتر می‌رود.

- از آنجا که چکش کاری و تهیه زیر کار مناسب، حرفه‌ای کاملاً هنری است لذا بخش مهمی از ارزش کیفیت و قیمت نیز به کار هنرمندانه ي هنرمند چکش کار و ظرافت کاری و مهارت او برمی‌گردد. وجود ضربات ظریف هنرمندانه و کیفیت مطلوب محصول با زیرساخت نشان از ارزش هنری كار دارد.

فلز

صنایعدستی فلزی در دوران سلجوقی و صفوی و حتی در دوران معاصر توسط فلزکاران هنرمند ایرانی ساخته شده و هم اکنون زیست بخش گنجینه‌های هنری بوده و یا توسط مجموعه داران آثار هنری نگهداري مي شود موید این ادعاست.

در طول تاریخ هنر ایران، آثار هنری فلزی به طور عمده از طلا ،نقره، مس، برنج و مفرغ ساخته شده است اما ایرانیان هنرمند از آهن و فولاد و رشد روی و ... هر نوع فلزی و آلیاژی که امکان بروز ذوق و خلاقیت خود را برای تولید آثار می‌پنداشتند، استفاده بایسته‌ای داشته‌اند.

 

 

هنرهای مرتبط با فلز به طور عمده عبارت است: از دواتگري، حكاكي، انواع قلم ، مليله كاري،میناکاری، طلاکوبی روی فولاد، فيروزه كوبي، مس کوبی ،نقره کوبی، قفل سازی، ساخت اسلحه‌های سرد ،ساخت اسلحه‌های گرم، زیورآلات و زينت آلات فلزی و ضريح سازی که در این سایت به اختصار به توضیح هنرهای مذکور پرداخته می‌شود.

آزاد

چوب درخت آزاد، چوبی نیمه سخت، نیمه سنگین، نسبتا راست تار بوده و قابلیت تورق دارد و وزن مخصوص آن حدود 0.75 تا 0.80 است.

چوب آزاد، اگر چه نقش و نگار مشخص ندارد ولی در برش های آن به علت درخشندگی و زیبایی رنگ آن که مانند برش ملج ریز بافت طلایی است، جلوه شکوه خاصی وجود دارد. کار با آن آسان است و از دوام خوبی برخوردارد است. چوب آزاد قابلیت میخ خوری ندارد. از این نوع چوب در ساخت آثار چوبی از جمله معرق کاری استفاده می شود.

توت سفید

این چوب بدون بو و طعم و سخت سنگین بوده و دارای الیاف موازی است.چوب توت سفید، درخشان است، همچنین به ویژه در تماس با خاک دوام زیادی دارد و به سختی شکاف بر می دارد.چوب برونی توت سفید، زرد روشن و چوب درون آن درخشان متمایل به قهوه ای است و به تدریج به رنگ قهوه ای متمایل به سرخ تغیر می یابد.از چوب توت سفید برای تهیه ی ابزار چوبی منزل، معرق کاری و خاتم سازی استفاده می شود.ضمن آنکه چوب توت سفید مناسب ترین چوب برای ساخت سه تار است.

عرعر

در مناطق خشک ایران قابل رویش می باشد.دوایر سالانه مشخص دارد. چوب برون آن دارای انعطاف می باشد و به سختی شکاف می خورد. درخشانی زیبایی دارد و لاک الکل را به خوبی می پذیرد. رنگ این چوب هم خاکستری هم سفید مایل به لیمویی است. رگه ها و لکه های سیاه دارد که به به این نوع عرعر پرمگسی هم می گویند.

در هنر معرق برای بدن حیوانات، طبیعت بی جان، زمین و دیوار استفاده می شود.

 

پسته 

چوبی بسیار محکم و دارای الیافی ظریف و ریز بافت است.چوب برون این درخت، سفید تا زرد روشن و چوب درون آن قهوه ای کمرنگ تا قهوه ای مایل با زرد و همراه خطوط زرد و تیره ی زیباست و گاهأ توناژ رنگ صورتی تا قرمز دارد.این چوب فاقد اهمیت تجاری بوده و فقط در تهیه ی ادوات زینتی، منبت کاری، معرقکاری و ساخت وسایل چوبی منزل قابل استفاده است.

نراد(روسی)

واژه ی چوب روسی در بازار چوب ایران به هرنوع چوب سفید رنگ وارداتی از روسیه تلقی می شود و کاربرد آن هم چندان تفاوتی نمی کند در حالی که این چوب سفید خود شامل گونه های کاملا متفاوت چون؛ نراد،نوئل و انواع کاج ها می باشد. همچنان که گفته شد یکی از گونه های چوبی که به چوب روسی معروف است نراد است. نراد در مرکز و شرق آسیا و در مرکز و جنوب اروپا و در شمال آمریکا می روید. ارتفاع این درختان به 20 تا40 متر و در آمریکا تا 70 متر می رسد.

این چوب فاقد چوب درون مشخص و به رنگ سفید مایل به قرمز، فاقد مجاری صمغی، راست تار، سبک، واکشیدگی و هم کشیدگی کم، ترک خوردگی کم هنگام خشک شدن، بسیار خشک کار، سنباده خوری خوب،میخ خوری و پیج خوری عالی است. اما با وجود تمام مزایا به راحتی در مقابل قارچ ها آسیب پذیر بوده که از استحکام آن می کاهد. حشرات نیز علاقه ی زیادی به لانه گزینی و تخم گذاری در آن دارند و باید توجه داشت که چوب ها دارای رگه ی قرمز به هنگام خشک شدن کاملا تاب بر می دارند.

این چوب به علت سبکی و ضریب الاستیته بالا از بهترین چوب ها برای اسکلت ساختمان هاست. الیاف بلند بلند و خمیر سفید آن در کاغذ سازی مصرف فراوان دارد. در ایران این چوب غالبا در صنایع مبلمان استفاده می شود.

سرو

سواحل دریای مدیترانه، ترکیه و ایران از جمله رویشگاه های طبیعی درخت زیبای سرو است که تنه ی آن تا10متر بلندی و قطرش به 80 سانتیمتر می رسد.رنگ چوب این نوع درخت که از جمله چوب های زمستانی و سوزنی برگ است، زرد و طلایی تا زرد مایل به قهوه ای بوده ولی چوب پاییزه آن کمی تیره است.

چوب سرو دارای وزن مخصوص 0.46 بوده و چوبی است بسیار کند رشد، همگن و معطر با بوی بسیار تند، سبک، نرم و همگن که رویه ی کار آن صاف،صیقلی و تمیز در می آید. این نوع چوب برای خراطی و پرداخت بسیار مناسب بوده و محکم و با دوام است.ضمنا مقاومت آن در برابر حشرات، قارچ ها و موریانه ها بسیار زیاد است.

از این چوب برای دکوراسیون، نماسازی ساختمان ها به ویژه در شمال ایران، و همان طور که گفته شد، برای ساخت نجاری و کارهای خراطی استفاده می کنند.