محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

 

ماهاگونی

سواحل کاریبه،آمریکای مرکزی و مناطق گرمسیری آمریکای جنوبی از جمله رویشگاه های طبیعی این نوع درخت است که تنه ی بدون شاخه یآن تا 30متر بلندی و 1.5متر قطر دارد.چوب برون آن خاکستری و پهن و چوب درون، زرد تا قهوه ای مایل به قرمز است.

چوب ماهاگونی چوبی است زیبا و تزئیناتی و در عین حال ساده که وزن مخصوص آن0.49است.این نوع چوب که در مجموع چوبی است نیمه سبک،نیمه سخت،بسیار همگن،با هم کشیدگی کم و زود خشک می شود و کار با آن آسان است، برای روکش های نمایی و تزئیناتی و دکوراسیون چوبی و... مصرف می شود.ضمن آن که در ساخت انواع صنایع دستی چوبی و رشته هایی چون خراطی،کنده کاری و منبت کاری کاربرد دارد.

 

 

اقاقیا درخت یا درختچه ای زینتی و گلدار است که تنه بدون شاخه آن تا 10 متر ارتفاع و 80 سانتیمتر قطر دارد. درختی سریع الرشد و دیر خزان با تاج گسترده و برگ هایی مرکب از 11-23 برگچه بیضی به رنگ سبز تیره می باشد.

اقاقیا بومی آمریکای شمالی است اما امروزه در بیش تر نقاط کره زمین از جمله ایران ، یافت می شود. گیاه اصلی و وحشی اقاقیا ، خاردار است ولی در گونه های پرورش یافته آن ، خار از بین رفته و امروزه اقاقیای خاردار کم تر دیده می شود. تا کنون 20 گونه اقاقیا شناخته شده است که بنام ترین آن ها ، اقاقیای معمولی است. (اقاقیای بنفش ، زرد و اقاقیای چتری گونه های دیگر اقاقیای معمولی هستند.) گونه بنام دیگر اقاقیای سرخ است که اقاقیای گل یا گلی نیز نامیده می شود و دارای گل های سرخ رنگ و درشت است. چوب درون با حدود کاملا مشخص،زرد مایل به سیز یا زیتونی و گاه قهوه ای طلایی و درخشان است.

وزن مخصوص آن 0.7 است. چوبی است نیمه سنگین ، بسیار سخت ، کج تار، نسبتا همگن با هم کشیدگی متوسط ، قابل ارتجاع و به ویژه قابل خمش.سطح رنده شده‌ این چوب متراکم ، صاف و صیقلی و شاخی به نظر میرسد و معمولا از آن برای قسمت های داخلی ساختمان ها ، واگن سازی ، گاری سازی ، تیرک ، پارکت ، پله و دستگیره سازی مصرف می شود. همچنین از این چوب برای خراطی،فرز کاری،کنده کاری و منبت کاری نیز می توان استفاده کرد.

ممرز

این گونه، دارای چوبی نیمه سخت، نیمه سنگین، کج تار با الیاف درهم است و کار با آن چندان ساده نیست.تنه ی این درخت معمولا مستقیم و استوانه ای نیست و عمدتا خمیدگی هایی دارد و موقع خشک شدن ترک می خورد.با تمام اینها چون فراوان ترین و ارزان ترین چوب ایران است، برای تولید صنایع دستی چوبی از جمله کارهای خراطی و معرق کاری از آن استفاده می شود.

وزن مخصوص چوب ممرز حدود 0.70 و رنگ برون و درون چوب آن،سفید مات با رگه هایی به رنگ بنفش کمرنگ و ناصاف است.در ضمن قابلیت تورق این چوب به نسبت خوب است.

منبت کاری

منظور از منبت به معنی رویاندن نقش نبات و گل بوته ایجاد کردن بر روی چوب در واقع اجزاي نگاره‌های مختلف از گیاه حیوان و انسان و سایر نگاره‌ها بر روی چوب است و برخی آن را ایجاد گل و مانع و نگاره‌های فرو رفته و برجسته بر روی چوب می‌دانند.

منبت کاری که هنری از مشتمل بر حکاکی و کنده کاری برای چوب بر اساس نقشه‌های دقیق، یکی از هنرهای باسابقه و قدیمی مرتبط با چوب و حتی هنرهای صناعی ایران است منبت کاری در ایران متکی به سابقه بیش از ۱۵۰۰ سال است و حتی عده‌ای از محققان به صراحت اظهار کردند که اون هنر قبل از دوره ساسانیان در ایران رواج داشته است ضمن آنکه برخی از صاحب نظران بر وجود آثار با بهره‌گیری از هنر منبت کاری چوب در بنای باشکوه تخت جمشید تاکید دارند

ابزار کار منبت تا کاری در مقایسه با کنده کاری روی چوب بسیار پیشرفته‌تر ،مفصل تر و متنوع‌تر است و شامل انواع اره سوهان چکش رنده پرگار گونیا و انواع مغار است بدیهی است عامل اصلی در ارائه یک اثر شاخص منبت کاری سخت و حوصله دقت و مهارت و ابتکار و گاه خلاقیت هنرمند است.

مراکز قدیمی منبت کاری چوب در ایران شهرهای آباده و گلپایگان است که از دیرباز به واسطه این هنر شهر بوده‌اند ولی در حال حاضر، افزودن بر دو شهر فوق الذکر، منبت کاری چوب در شهرهای رشت، ارومیه، تهران، اراک، اصفهان و جوکار ملایر هم از رونق برخوردار است.

منبت کاری بر روی مبل، میز و بوفه به زیبایی انجام می‌شود. ضمن آنکه سایر آثار شامل قاب عکس، قاب آیينه، جعبه ي قاشق و چنگال، سرویس‌های رومیزی، انواع ظروف و مجسمه‌های گوناگون و غیره می‌شود .

رعایت نکات ذیل بر ارزش يك كار منبت مي افزايد:

-هرچه طرح در آثار جدیدتر و ابتکاری باشد ارزش کار را بالاتر می‌برد

-هرچه نگاره‌های به کار رفته در یک کار هنری منبت دارای فراز و فرود و خلل و فرج بیشتری باشد بهتر است.

-چه اختلاف سطح در کارهای منبت وجود داشته باشد ارزش کار بالاتر می‌رود

-زاویه‌ها و گوشه‌ها پخش نگاره‌ها در آثار منبت باید به گونه‌ای اصولی و صحیح انجام شده باشد

خراطی چوب

خراطی عبارت از هنر تراش و شکل بخشیدن و صاف و صیقل کردن چوب در اثر حرکت دورانی دستگاه خراطی، تولید محصولاتی نظیر عصا نی و بدنه قليان، مهره هاي شطرنج قندان، شانه چوبی، پایه آباژور ،چوب رختی، وردنه، پایه میل و میز و موضوع هنر خراطی است.

خراطی از صنایع کهن و هنرهای پرپيشينه ای کشورمان است و در حال حاضر، در مناطقی از کشورمان که چوب، مهمترین و عمده‌ترین ماده اولیه این هنر- صنعت پیدا می‌شود. رایج است از جمله مراکز مهم تولیدات محصولات خراطی چوب می‌توان به رشت، ارومیه، سقز، دزفول، ساری، سنندج، اردبیل، تبریز و تهران اشاره کرد.

ضمن آنکه باید گفته شود در برخی از مناطق کشورمان چوب های محلی خاصی هم مصرف می شود. از جمله در دزفول نوعی چوب محلی به نام جغ و در ایرانشهر، چوب کهور که در زمره ی درختان بومی منطقه است، مورد استفاده ی خراطان قرار می گیرد. افزون بر چوب، دیگر مواد اولیه ی خراطی را سریشم، لاک، الکل، کیلر و لاک سلولزی تشکیل می دهد. ابزار کار خراطان شامل دستگاه خراطی سنتی یا برقی، سوهان، چاقو، تیشه، مته ی دستی، چکش، گیره، انواع مغار دسته بلند، انبر دست، اره و...است.برای ساخت فراورده های چوبی خراطی.

 

برای ساخت فرآورده‌های چوبی خراطی مراحل مختلف و متعددی طی می‌شود که به ترتیب عبارت است از:

- انتخاب نوع چوب در ارتباط با محصولات تولیدی

-برش چوب به وسیله اره نواری و استفاده از اره برای آنکه چوب تقریباً به اندازه مورد نیاز برای شیبی که ساخت آن مورد نظر است درآيد.

- بستن چوب بریده شده به دستگاه خراطی و گرد کردن آن و یا اصطلاحا به صورت نیمه کاره درآوردن به صورت نیمه کاره درآوردن آن.

- چنانچه تولید محصولی توخالی مورد نظر باشد كار نیمه کاره را به وسیله سه نظام به دستگاه خراطی می‌بندند و توی آن را خالی می‌کنند.

- تکمیل کار نیمه کاره و پرداخت قسمت خارجی آن توسط مغول در حال حرکت دورانی دستگاه خراطی -و سپس سمباده و نیز کیلر کاری محصول

پس از انجام اين مرحله ، محصول ،براي عرضه آماده است .

در یک کار خوب خراطی باید :

-سطوح کار صاف و صیقل باشد و تعادل و تقارن در آنها رعایت شده باشد

-بر روی چوب مورد استفاده در خراطی موم یا شیره چوب نباشد

-اگر برای نگهداری و تغییر رنگ آثار خراطی از موادی همچون کیلر، سیلر، تیتر، پلی استر و ... استفاده شود . اين مواد برای باید رنگ طبیعی چوب را داشته باشد زیرا آثار خراطی معمولاً در معرض اصطکاک قرار دارد.

- ماده با رنگ اضافی بر روی چوب دیده نشود

سنجد

درختی کوچک به ارتفاع 5-7 متر است که بر روی ساقه های آن خارهایی وجود دارد. برگ‌های آن شبیه برگ درخت زیتون و بید، دراز و باریک ، مخملی شکل و کرکدار است. میوه‌های آن قهوه‌ای رنگ و خوراکی است که از هسته آن در تهیه برخی دارو ها استفاده می شود.

 

درخت سنجد بومی آسیای غربی و مرکزی، افغانستان ، از جنوب روسیه و قزاقستان تا ترکیه و ایران است. این درخت در شهرستان های جنوب خراسان و قهستان و منطقه اقلید به وفور یافت می شود.

 

چوب برون آن سفید و چوب درون آن قهوه ای تا قهوه ای مایل به نارنجی است. این چوب فاقد بو و طعم و گاهی دارای بویی جزیی است و به طور معمول دارای الیاف موازی نرم و گاه سخت است.

چوب سنجد دارای حالت الاستیکی بوده و چوب نسبتا سختی است. دارای الیافی فشرده است و این فشردگی به گونه ای است که به سختی می توان بر روی آن پرداخت انجام داد. همچنین دارای رگه هایی بند بند است که با قسمت های دیگر چوب ترکیب یافته و در زمان رنگ کاری ، بر روی آن قسمت ها موج رنگی مات و براقی ایجاد می شود. همچنین دارای گره های بسیار زیبایی است که در صنایع چوبی بسیار مورد توجه است. به خصوص در کردستان که از آن اشیا ظریف می سازند.

از چوب سنجد در کارهای خراطی،نازک کاری چوب و معرق کاری استفاده ی زیاد می شود.

شمشاد

درختی است بسیار کند رشد که در جنگل های طبیعی ایران،پایه های بزرگ عرضه می کند.رویشگاه طبیعی ایران،پایه های بزرگ عرضه می کند.رویشگاه طبیعی این درخت، ارتفاعات پایین اروپا، شمال آفریقا، ترکیه،خاورمیانه و شمال ایران است.اگرچه این نوع درخت در گذشته هایی نه چندان دور با بیش از 10متر بلندی تنه و بیش از 70سانتیمتر قطر تنه ی تو خالی درلاهیجان دیده شده ولی در حال حاضر چنین تنه هایی از چوب شمشاد در ایران وجود ندارد.

درخت شمشاد، به طور معمول دارای بلندی تنه ی حدود 4 تا 5متر و قطر تنه ی 10 تا 30 سانتیمتر با وزن مخصوص 0.95 است.چوب برون و چوب درون آن هم رنگ و به رنگ زرد روشن بوده، کج تار است و اکثرا در امتداد الیاف ترک می خورد.شمشاد دارای چوبی است کاملا سخت، بسیار سنگین، فوق العاده محکم، از هم کشیدگی زیاد که به زحمت خشک می شود و خیلی ترک می خورد ولی در عین حال بسیار با دوام است. از چوب شمشاد در خراطی برای ساخت شانه های چوبی و قاشق چوبی استفاده می شود ضمن آن که در خاتم سازی و معرق کاری و به طور کلی در صنایع ظریفه بسیار کاربرد دارد

 

گلابی

این نوع درخت از جمله درختان پهن برگ یا تابستانی است.تنه ی بدون شاخه ی آن تا 6متر بلندی و 70سانتیمتر قطر دارد.ضمن آنکه باید گفت ابعاد آن در واریته ها و ارقام مختلف فرق می کند.چوب برون و چوب درون آن از نظر رنگ،زیاذ هم قابل تشخیص نیست ولی از خاکستری روشن تا قهوه ای مایل به قرمز در تغییر است.

این درخت دارای چوبی نیمه سنگین،نیمه سخت،ریز بافت ،راست تار، و بسیار همگن بوده و هم کشیدگی آن متوسط است.موقع خشک شدن تمایل به ترک خوردن دارد و تاب بر می دارد.اگر چه سخت و متراکم است،ولی کار با آن به وسیله ی همه ی ابزارها راحت است.وزن مخصوص چوب گلابی 0.64 است و رویه ی رنده شده ی آن کاملا تمیز،صاف و صیقلی جلوه می کند و به خوبی قابل تورق بوده و لاک پذیر است،باید گفت در مجموع چوبی محکم و با دوام است.

از چوب گلابی برای روکش های نمایی و تزییناتی به روش لوله بری و تراش زنی،برای پوشش رویه های بزرگ مانند رویه ی میز و... استفاده می شود.گفتنی است که هرگاه چوب گلابی را بپزند یا بخار دهند، رنگ آن تیره تر و قهوه ای می شود یا به رنگ قرمز مایل به صورتی در می آید.

از چوب گلابی برای خراطی،منبت کاری،ریزه کاری چوب،کنده کاری،معرق کاری،مشبک کاری،مجسمه سازی و... استفاده می شود.

چنار

این نوع درخت در اروپا به جز شمال و شمال شرق اروپا به صورت کاشته شده دیده می شود و در ایران نیز گونه ای از آن با نام علمی Platanus Orientalis-L.در اکثر نقاط مانند اصفهان،تهران،ارومیه، خراسان،جنوب البرز و... کاشته می شود.

تنه ی بدون شاخه ی درخت چنار تا 8متر بلندی و 1متر قطر دارد.ضمن آنکه در کشورمان چنارهایی می روید که تنه ی بدون شاخه ی آن تا 18متر و قطر آن گاهی در تک درختان تنه کوتاه تا بیش از 4متر می رسد.چوب برون آن پهن و مایل به زرد،چوب درون صورتی رنگ مایل به خاکستری و حدود آن کاملا مشخص نیست.

وزن مخصوص چوب چنار 0.57 است و در مجموع باید گفت این درخت دارای چوبی نیمه سنگین، نیمه سخت،همگن،راست تار ئ خوش کار بوده و پره های چوبی آن در برش شعاعی نقش یسار زیبا و جالبی به وجود می آورد که به ویژه پس از لاک زدن،بسیار جلوه می کند.

چوب چنار با آنکه زود خشک می شود ولی تاب بر می دارد.کار با آن توسط همه ی ابزار آسان است.به خوبی قابلیت جذب لاک الکل را دارد و به خوبی هم پرداخت می شود.چنار،چوبی است کم دوام و استحکام آن در برابر مقاومت یا ضربه کم است.قابلیت تورق و تراش زنی آن خوب است.چوب چنار یکی از مناسب ترین چوب ها برای خراطی است.این نوع چوب درهنرهای دیگر از جمله در معرق کاری هم کاربرد دارد.ضمن آنکه در کشورمان از آن برای روکش های نمایی بسیار زیبا و نیز ساخت پایه های صندلی لهستانی و... نیز استفاده می شود.

خاتم سازی

کهن ترین نمونه های خاتم که تاکنون به دست ما رسیده است، مربوط به دوره ی صفوی است ولی آثار و مدارکی نیز به دست آمده و مؤید آن است که این هنر از زمان دیلمیان در کشورمان وجود داشته است.

نخستین کاربردهای خاتم بیشتر مربوط به اماکن مقدسه، رحل قرآنها و صندوقچه ی روی مقابر و مزار شخصیت های مذهبی است ضمن آن که به نظر بسیاری از پژوهشگران، زادگاه خاتم سازی شهر شیراز است و این هنر که تولیدش در سطح جهانی - با ویژگیهای خاص آن - منحصر به ایران است، از شهر شیراز به دیگر شهرها مانند اصفهان، تهران و گلپایگان راه یافته است. گفتنی است اگرچه در کشورهایی مانند سوریه، لبنان و هند کارهایی شبیه به خاتم انجام می شود ولی خاتم سازی با خصوصیات و ویژگیهای منحصر به فرد خود، تنها مربوط به ایران بوده و هست و آثار تولیدی دیگر کشورها تنها از لحاظ ظاهر با خاتم ایرانی شباهت داشته و شیوه ی تولید آن با خاتم متفاوت است.

در حال حاضر خاتم، زمینه های کاربردی بسیار وسیع و گسترده ای دارد و برای ساخت انواع جعبه ها، قاب ها، مبلمان میز و تختخواب، آلات موسیقی، عصا، پیپ و.... مورد استفاده قرار میگیرد. گواه که شاهکارهای این هنر را می توان در تالار خاتم مجلس شورای اسلامی و اتاق خاتم کاخ مرمر و نیز چند میز خاتم تولید شده توسط هنرمندان مدرسه ی صنایع قدیمه و سازمان میراث فرهنگی کشور به عینه دید و به قضاوت در مورد آنها پرداخت.

معرق خاتم

گاهي اوقات خاتم سازان شیرازی و تهرانی خاتم رو با هنر معرفی در می‌آمیزد که حاصل آن هنری است به نام معرق خاتم که با جلوه و زیبایی خاصی دارد.

مواد چسبنده و کاربرد آن

مهم ترین مواد چسبنده ای که در صنایع و هنرهای مربوط با چوب مورد استفاده قرار می گیرند عبارت اند از:

سریشم، فرمالین سریشم سرد، چسب فوری و پودر حمرا.

 

سریشم

با گذشت سالیان متمادی از مصرف سریشم به عنوان رایج ترین ماده ی چسبنده و کشف و استفاده از دیگر مواد چسبنده، هنوز هم سریشم و به ویژه سریشم هایی که با صرف وقت و دقت فراوان تهیه می شود، نزد استاد کاران و استادان از جایگاه خاصی برخوردار است. سریشم یا گلوتین که در صنایع چوب موارد مصرف فراوانی دارد و معمولا برای اتصال قطعات چوبی به یکدیگر،از آن استفاده می شود، از بقایای حیوانی نظیر استخوان و خرده ی چرم و پوست به دست می آید و روش تهیه ی آن از پوست یا چرم برای ساخت سریشم به این صورت است:

ابتدا قطعات کوچک پوست بز، گوساله، اسب، خرگوش، گوسفند و گاو را که دور ریز دباغخانه هاست، تهیه کرده و مدت پانزده تا بیست روز در پاتیل های بزرگ محتوی آب آهک قرار می دهند و هر از چندگاه یکبار آن را به هم می زنند تا خون، چربی و گوشتی که به آنها چسبیده، کاملا جدا شود.

سپس تکه های پوست را به وسیله ی بخار بنزین تمیز کرده و در برابر هوای آزاد خشک می کنند. در این مرحله آنچه باقی می ماند، خام سریشم نامیده می شود و لازم است عملیات دیگری بر روی آن انجام شود تا به صورت سریشم قابل مصرف در آید. به همین جهت آن را در داخل دیگ های بزرگ ریخته و آنقدر حرارت می دهند تا حالت ماده ای غلیظ و چسبنده را به خود بگیرد، آن گاه حاصل کار را در جعبه های چوبی یا آهنی، ریخته و مدتی آن را به حال خود باقی می گذارند تا قسمتی از آن تبخیر شود و به صورتی نیمه سفت در آید. در آخرین مرحله، آن را به ورقه های نازکی تبدیل کرده و بر روی تورهایی که از سیم یازه ساخته شده قرار داده و در برابر هوای آزاد می خشکانند.

در صورتی که تهیه ی سریشم از استخوان مورد نظر باشد، ابتدا استخوان و نیز شاخ و سم را آسیاب کرده و پس از شستشو با بخار بنزین و پختن با بخار آب به مدت 8 تا 14 روز در آب آهک نگهداری

 

می کنند و بعد مدت، 8 تا 14 روز دیگر در محلولی مرکب از آب و جوهر نمک قرار می دهند تا فسفر استخوان کاملا حل شود. سپس ان را شسته و مجددا یک روز در آب آهک می ریزند و در آخرین مرحله آن را خشکانده و مانند سریشم پوست و چرم، ورقه بندی و خشک می کنند.

گاهی از اختلاط خام سریشم استخوان و چرم با یکدیگر و جوشاندن توامن آنها در دیگ، سریشم دیگری نیز تهیه می شود که سریشم مخلوط نام دارد.

مهم ترین خاصیت سریشم،قدرت چسبندگی آن است و هرچه این قدرت بیشتر باشد، سریشم مرغوب تر است، ولی ذکر این نکته نیز لازم است که قدرت چسبندگی سریشم از ظاهر آن قابل تشخیص نیست و فقط عملا می توان سریشم مرغوب را از نوع نامرغوب مشخص ساخت و تا جایی که تجربه نشان داده، سریشم خوب می بایست دارای مشخصات زیر باشد:

- قطعات سریشم خشک نباید خم شود یا رطوبت هوا را به خود جذب کند، بلکه باید بدون حباب، سخت و شکننده بوده و تکه های شکسته شده مانند شیشه براق و دارای لبه های تیز باشد.

- سریشم مرغوب چنانچه در آب سرد 15 درجه قرار گیرد، بعد از گذشت مدت یک شبانه روز تا دو سه برابر وزن خشک خود آب جدب می کند و در این حالت نباید حل شود یا متلاشی شود. حتی اگر مدت بیشتری در اب باقی بماند، باید همان طور روشن مانده و چسبندگی پیدا نکند.

 

سریشم به اشکال تخته ای، مرواریدی، برگه ای و دانه ای در بازار پیدا می شود قابل نگهداری در کیسه گونی و بشکه است، چنانچه در جای سرد و خشک انبار شود، تا مدتی نا محدود خواص خود را حفظ می کند و چنانچه همراه با فرمالین مورد استفاده قرار گیرد، محصول ساخته شده در برابر رطوبت دارای مقاومت کافی خواهد بود و برای محافظت آن مقابل کپک زدگی می توان مقدار کمی سرکه به محلول آن افزود.

مقدار سریشم لازم برای چسباندن یک متر مربع چوب حدود 200 تا 400 گرم است و در صورت نیاز به پرس شدن کار، می بایست تحت فشاری معادل 5 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع قرار گیرد. مدت لازم جهت پرس کردن (از نوع سرد) در صورتی که از فرمالین استفاده نشده باشد به نسبت مساحت کار، بین پانزده دقیقه تا سه ساعت است که در صورت اتفاده از فرمالین، این مدت به نحو محسوسی کاهش می یابد. سریشم که یکی از وسایل اتصال قطعات چوبی به یکدیگر است، هنگام مالیده شدن بر چوب، مخصوصا اگر تحت فشار نیز قرار گیرد یا در محل اتصال با میخ کوبیده شود، در منافذ و سوراخ های چوب داخل شده و تشکیل میخ های کوچک سریشمی می دهد، زیرا صاف ترین چوب ها هم دارای ناهمواری های بیشماری است که داخل آنها را سریشم پر می کند و یک اتصال غیر منظم جدا نشدنی صورت می گیرد.و این اتصال غیر منظم و میخ های سریشمی متعدد، باعث بهتر به هم چسبیدن چوب می شود.

 

سرشم سرد

نوع دیگری از سریشم که به چسب سرد یا چسب نجاری شهرت دارد و گاهی نیز با عنوان سریشم سرد از آن نام می برند، محصول کارخانه ای است که به دشواری می توان با وسایل معمولی آن را تهیه نمود. این چسب به وسیله ی شیر و آهک ساخته می شود. شیوه ی تهیه ی آن به این صورت است: ابتدا شیر را مایه می زنند و بعد از سفت شدن نسبی و قبل از آن که به صورت پنیر درآید، در آب می شویند تا از هرگونه ماده ی اسیدی پاک شود. سپس زیر فشار قرار می دهند تا آب آن کاملا گرفته شود. در مرحله ی بعد، ماده ی حاصل را روی صفحه ای هموار و به وسیله ی غلتکی چوبی، آنقدر مالش می دهند تا کاملا نرم شود و هیچ حبابی داخل آن باقی نماند. سپس مقداری آهک نرم شده و آب را به نسبت مساوی و به تدریج به آن می افزایند تا به صورت مایعی شیری رنگ در آید و همزمان با افزودن پودر آهک و آب، با کمک همزن یا پاروهای چوبی آن را می زنند تا هم کاملا مخلوط شود و هم قوام بیاید و مدتی آن را در جریان هوای آزاد قرار می دهند. این نوع سریشم دارای قدرت اتصال فوق العاده زیادی است و در برابر رطوبت، مقادمت خوبی دارد، ولی دیر خشک می شود و قطعات به هم چسبانده شده باید مدت زیادی حدود 10 تا 12 ساعت در گیره بماند و لازم است بعد از مصرف حتما در ظرف به دقت بسته شود. گفتنی است که سریشم سرد، چسب غلیظ و سفید رنگی است که آن را می توان به وسیله ی آب رقیق تر کرد.

 

 

چسب فوری

چسبی است به رنگ بژ که زود خشک می شود و غالبا برای چسباندن طرح روی تخته لایی در کارهای معرق، برای اتصال روکش بر لبه های شئ در صنایع و هنرهای مرتبط یا چوب و چسباندن سمباده بر صفحه ی چرخ سمباده ی برقی استفاده می شود.

 

 

پودر حمرا

پودری است قهوه ای رنگ که آن را با سریشم مخلوط می کنند و حاصل این ترکیب، مایع غلیظی می شود که برای پوشاندن شیارهای کنار طرح و نقش ها مانند کارهای معرق مورد استفاده قرار می گیرد.

 

مواد محافظ و جلا دهنده

 

پلی استر

ماده ای پلاستیکی و رقیق به شفافیت شیشه است که آن را برای استفاده با مقداری تینر فوری و دو محلول خشک کننده و سخت کننده مخلوط می کنند تا غلظتی شبیه به شربت یا مربا پیدا کند. گفتنی است که اگر نسبت دو مواد اخیر به یک اندازه نباشد، پلی استر بعد از خشک شدن ترک بر می دارد. از پلی استر برای شفاف ساختن سطح آثار چوبی نظیر آثار معرق و محصولات خاتم استفاده می کنند.

 

کیلر

ما ده ای تینری و شفاف است که از آن برخی اوقات و البته برای کارهایی با کیفیت پایین تر به جای پلی استر استفاده می کنند.

 

خمیر سیاه

خمیر سیاه رنگی است که با پلی استر مخلوط می شود و در مواقعی که چوب فوفل در دسترس نیست، در زمینه ی آثار معرق به کار برده می شود.

طبق آزمایشات انجام شده در آزمایشگاه دانشگاه صنعتی امیر کبیر در بهمن ماه سال 1363، فرمول خمیر مورد استفاده در معرق به قرار زیر است:

نوعی رنگ ماستربیچ جهت استفاده در فرمولاسیون های رزین پلی استر است و متشکل از رزین پلی استر اشباع نشده همراه 33% وزنی منومر استایرین و سایر مواد مانند سیلیکاودوده و نرم کننده و مواد معدنی از قبیل کربنات کلسیم یا اکسید تیتان است.

 

سایر موارد

از مواد دیگری که می توان به عنوان مواد محافظ و جلا دهنده نام برد، باید به لاک و الکل، روغن جلا، سیلر، لاک سلولزی و روغن بزرک اشاره داشت که لاک و الکل از دیر باز مورد استفاده ی استادان و هنرمندان صنایع و هنرهای مرتبط با چوب بوده است.

 

معرق

در معنای کلام اصولاً هر چیز رگه دار را معرق می‌گویند ولی در مفهوم، در این نوع به خصوص باید گفت هنر ایجاد نقش‌ها و طرح‌های زیبایی است که از دوربری و تلفیق چوب‌های رنگی روی زمینه‌ای از چوب یا پلی استر سیاه (گاه معرق زمینه چوب بدون استفاده از پلی استر) شکل می‌گیرد.

صاحب نظرانی هم معتقدند که در واقع معرق نوعی نقاشی روی چوب است كه به جای رنگ از چوب‌های رنگی و گاه فلز صدف و استخوان استفاده می‌شود.

معرق، هنری است که طی آن قطعات ریز و کوچکی در سازنده طرح بزرگتر است درکنار هم قرار می‌گیرد. کلمه معرق از اواخر دوره ایلخانیان و بعد از آن از دوره تیموریان )که ابداع کننده کاشی معقر بوده‌اند( به آن هنر اطلاق شده بود و بعدها با الهام از کاشی معرق، معرق چوب هم پدید آمد .

برخی هم در تعریف و توضیح معرق گفته‌اند که در واقع در نوعی از هنر منبت کاری به جای آنکه زمینه چوب را مانند کنده کاری خالی کرده با نقش مورد نظر را برجسته کنند چوب‌های مختلف را با رنگ‌های طبیعی آن که گوناگون و متنوع است، بریده و پهلوی هم قرار می‌دهند و در حقیقت با ایجاد تاریکی و روشنایی رنگ چوب‌ها تصویر دلخواه را نشان می‌دهند.

قدیمی‌ترین کار معرق چوب در ایران کاری است متعلق به استاد احمد رعنا که در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی ساخته شده است و در آن با استفاده از مغار به روش ابتدایی معرق کاری شده است.

هنر معرق چوب طی چند دهه اخیر با رونق فوق العاده روبرو بوده است هنرمندان جوانی هم وارد این عرصه شده‌اند همچنین با ابتکار و خلاقیت استادان معرق‌کار شاهد تکنیک‌های جدید و طرح‌ها و زمینه‌های کاربردی جدیدی از معرق هستیم بهترین و مهم‌ترین مرکز معرق چوب شهر تهران است اما این هنر در مکان‌های دیگری همچون اصفهان، شیراز، اراک، ساری، رشت، ارومیه و غیره هم با اقبال مواجه شده است.

اگر به تعریف دیگری که توسط صاحبنظری دیگر ارایه شده است توجه کنیم، تعریف معرق را از ریشه ی این کلمه یعنی رقاع گرفته که به معنی تکه تکه بوده و اسم مفعول آن معرق است، چرا که گفته شده است:

در واقع در نوعی از هنر منبت کاری به جای آن که زمینه ی چوب را مانند مشبککاری خالی کرده یا نقش مورد نظر را برجسته کنند، چوب های مختلف را با رنگهای طبیعی آن که گوناگون و متنوع است بریده و پهلوی هم قرار می دهند و در حقیقت با ایجاد تاریکی و روشنی رنگ چوبها تصویر دلخواه را نشان می دهند. صاحبنظر دیگری هم گفته است که معرق نوعی نقاشی و نقش آفرینی روی چوب است. هنر معرق که به اشکال و انواع مختلف در کشورهایی همچون هند، ژاپن، سوریه، پاکستان، چین و کره از کشورهای آسیایی - و کشورهای اروپایی به ویژه ایتالیا و فرانسه از زمانهای خیلی دور مشاهده شده است به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران از هند به ایران وارد شده و تاریخچه ی آن به حدود ۷۰ سال پیش می رسد.

به هر حال هنر معرق روی چوب که در ابتدا تلفیقی از چوب و فلز بود به كمك ذوق و اندیشه ی معرق سازان هنرمند ایرانی تغییر شکل داد و صنعتگران کشورمان به جای يك نوع چوب که معمولاً متن اصلی دست ساخته ها را تشکیل می داد، به استفاده از انواع چوبها با رنگهای مختلف پرداختند و هم اينك استفاده از حدود ۷۲ نوع چوب مانند رز ،زیتون ،شمشاد فوفل نارنج، گردو، اقاقیا، عناب کاج، ممرز، سرو... نزد صنعتگران مرسوم است و به ضرورت گاهی از استخوان شتر صدف، روی، مس، برنج، نقره، عاج و حتی طلا برای تکمیل فراورده هایشان استفاده می کنند و آنچه به وجود می آورند آنقدر ظریف، زیبا و چشم نواز است که به راستی با كمك واژه ها و الفاظ نمی توان آنها را تجسم بخشید و برای شناخت معرق و کشف دقایق آن حتماً باید معرق را از نزدیک دید و با ظرافت آن آشنا شد.

 

به هر حال مواد اولیه ی معرق چوب به شرحی که گفته شد شامل انواعی از چوبهای نام برده شده، صدف، عاج، شبه عاج و انواعی از فلزات که آنها نیز ذکر شده است و مواد کمکی را نیز انواعی از مواد چسبنده - چسب فوری سریشم سرد و پودر حمرا مواد محافظ و جلادهنده پلی استر، كيلر، لاك و الكل و خمیر سیاه تشکیل می دهد. ابزار کار معرق را نیز همان ابزار کار رایج در درودگری به ویژه اره ی مویی تشکیل می دهد.

در خصوص کارشناسی آثار معرق و تشخیص و تمیز یک کار خوب معرق از آثار دیگر باید به نکات ذیل توجه شود.

- در تولید هر اثر معرق باید صرفاً از مواد طبیعی استفاده شود توضیح آنکه استفاده از صدف مصنوعی و صفحات پلی استر باعث آفت کار می‌شود چرا که هیچ گونه هماهنگی با بافت چوب ندارد لذا عدم بهره‌گیری از چنین موادی توصیه می‌شود.

- چنانچه از پلی استر استفاده شده باشد باید دقت شود که قطر پلی استر در تمام قسمت‌های رویه کار یکسان باشد و پولیش مناسب شده باشد اگرچه بهتر است از پلی است برای روکش نهایی جهت طولانی کردن عمر تابلو و یا دیگر کارهای معقر استفاده نشود و به جای آن از کلیر و سیلر استفاده شود .

-زیر کار معرق از لحاظ استقامت باید با ابعاد تابلو یا دیگر آثار متناسب باشد.

- ضرورت دارد برش‌ها معقول بوده و فاصله چوب‌ها دارای درزهای زننده نباشد.

- چوب زیر پلی استر نباید چربی بزند.

-رنگ بندی در یک کار معقر بسیار مهم است و بر ارزش آن می‌افزاید.

- طرح معقر باید مطلوب باشد و اجرای کار معرق نیز باید دقیق و در جهت پیاده کردن کامل طرح باشد.

- خطوط مشخص کننده طرح‌ها و نقوش در یک کار معرق باید با برش اره انجام گیرد با قلم‌گیری و رنگ

-استفاده از رنگ‌های شيمیایی برای رنگ کردن چوب‌های مورد استفاده در کار معرق مجاز نیست.

- پشت کار معرق باید بتونه و رنگ شود

-ضرورت دارد جای میخ،چسب روی چوب‌ها و درز آنها مشخص نباشد

-می‌بایست ترک در سطح پلی استر وجود نداشته باشد.

- چنانچه در کار از تکنیک جدیدی استفاده شده باشد خود امتیاز محسوب می‌شود تکنیک در طرح هم می‌تواند باشد باید دقت داشت هرگونه بدعتی که موجب دور شدن این هنر از اصل خود شود تکنیک محسوب نمی‌شود مثل استفاده از صدف مصنوعی یا صفحات پلي استر و غيره.

 

مراحل اجرای یک کار معرق تهران به شرح زیر است:

 

 طراحی نقش یا طرح نقشه

طرح و نقش مورد نظر به وسیله ی طراح کشیده می شود و سپس آن را روی یک تخته ی سه لایی به وسیله ی چسب فوری می چسبانند این ترکیب را در اصطلاح مدل می گویند.

 

 خرد کردن مدل

مدل را روی چوب فوفل درز شده ی ۱۹ میلیمتری به وسیله ی میخ سایه نصب می کنند و سپس این ترکیب را روی تخته ی پیشکار قرار می دهند و به وسیله ی اره ی مویی به قطعات مختلف میبرند.

 

 نصب قطعه های خرد شده

مجموعه ی قطعات خرد شده را بر اساس طرح نقشه روى يك تخته ی ۱۸ میلیمتری چند سه لایی یا تخته ی پشتکار كه يك قطعه نایلون سطح آن را پوشانده است – کنار یکدیگر قرار می دهند و به وسیله ی میخ سایه به تخته ی مذکور نصب میکنند.

 

دوربری نقش ها

هر يك از قطعه های خُرد شده را - که شامل قسمتی از زمینه و نقشه است - با برداشتن میخ سایه از روی تخته ی پشتکار جدا میکنند و روی پیشکار قرار می دهند و خطوط مربوط به نقش ها را دوربری میکنند.

 

تهیه و نصب زمینه ی اصلی

در این مرحله تخته سه لایی را که روی چوب فوفل یا گردوی زمینه قرار گرفته بر می دارند و قسمتی از زمینه ی اصلی نمایان میشود سپس این قطعه ی فوفل را در جای خود مطابق نقشه روی تخته ی پشتکار به وسیله ی میخ سایه موقتاً نصب می کنند.

 

 انتقال نقش ها بر روی چوب های صنعتی

در این مرحله، باقیمانده ی قطعات خرد شده را که شامل يك قسمت از نقش های اصلی و تخته ی سه لایی است از چوب فوفل که در زیر این مجموعه قرار دارد، جدا می کنند. چوب فوفل را کنار میگذارند و تخته ی سه لایی نقشه را به عنوان الگو استفاده میکنند. با انتخاب رنگ چوب الگو را روی آن قرار میدهند و دوربری می کنند و بدین ترتیب عین نقش مورد نظر را با نوع و رنگ انتخابی به وجود می آورند و آن را بر جای اصلی خود که در میان زمینه ی خالی است - روی تخته ی پشتکار قرار میدهند. بدین ترتیب با این روش همه ی نقشهای خُرد شده را از رنگهای مختلف چوب، صدف، عاج، و.... تهیه و جایگزین مدل می کنند.

 

 اتصال نقش ها

بعد از جایگزین شدن نقشهای رنگی به جای مدل اولیه، از سریشم و پودر حمرا، مایعغلیظ و چسبنده یی تهیه میکنند و به وسیله ی انگشت سبابه روی تمام شیارهای بین نقش ها می زنند. بدین طریق تمام قطعات به هم چسبیده و ثابت می شود. در این مرحله میخ های سایه را از روی نقش ها بر می دارند.

پس از چسبیدن نقشها، نایلونی را که قبلاً در زیر کار بر روی تخته ی پشتکار قرار داده اند؛ بر می دارند و نقشهای چسبیده شده را میکشند، بدین ترتیب، چسب هایی را که از میان شیارها به پشتکار نفوذ کرده، پاک میکنند.

 

 پرس کردن

این مرحله از کار در سه بخش انجام می گیرد:

 

 

1. سطح تخته ی پشتکار را به وسیله ی کاردک به چسب گرم آغشته می کنند و سپس نقش های معرق شده را روی آن می چسبانند و برای ثابت نگهداشتن آن دو میخ سنجاقی در بالا و پایین آن نصب میکنند.
2. يك قطعه نایلون و سپس يك پتوى دولا را روی نقشه ی معرق شده قرار می دهند. این عمل برای جلوگیری از خرد شدن نقشه در زیر فشار دستگاه است.
3. ترکیب فوق را در میان دستگاه پرس قرار داده و آن را تنظیم کرده و تحت فشار قرار می دهند.

 

دوربری کناره

بعد از پرس شدن اگر شئ مورد نظر دارای اضلاعی ناصاف باشد، برای بر طرف کردن آن، نخست طول و عرض آن را به وسیله ی انطباق با گونیا صاف کرده و سپس در میان گیره قرار میدهند و اضلاع گونیا شده را رنده میکند.

 

پرداخت

به دلیل متفاوت بودن ضخامت چوبهای صنعتی سطح نقشه ی نقش های معرق شده یکسان نیست و به منظور رفع آن با ماشین سمباده ی شماره ی ۴۰ کاغذی آن را میسایند و این عمل تا مرحله یی که همه ی نقشها در يك سطح یکسان قرار گیرد ادامه دارد. لازم به توضیح است که اگر ماشین سمباده در دسترس قرار نداشت، در صورتی که صدف یا عاج در معرق به کار برده نشده باشد، می توان از وسیله ای به نام چوب ساب استفاده کرد.

 

 لیسه زدن و پرداخت مجدد

پس از پرداخت سطح کار براده های چوب بر صفحه یشیء پراکنده هستند که به وسیله ی لیسه جمع آوری می شوند و دوباره با سمباده ی شماره ی ۱ سطح شیء را صیقل می دهند. این عمل تا مرحله بی ادامه دارد که انگشت بر سطح شیء معرق شده بلغزد.

 

 

 کاربرد پلی استر

این بخش از کار در سه مرحله انجام می شود:

1. محیط شیء به وسیله ی نوار چسب کاغذی به طریقی که دو یا سه میلیمتر آز سطح شیء بالاتر قرار می گیرد، چسبانده می شود.
2. مخلوط پلی استر آماده شده را به طور یکنواخت روی صفحه ی مورد نظر می ریزند و سپس آن را به وسیله ی يك شانه ى كوچك روى تمام سطح پخش میکنند تا زمینه و سطح نقشه ی معرق شده را کاملاً بپوشاند. همچنین برای سهولت کار می توان پلی استر را به وسیله ی پمپ بادی بر سطح شیء پاشید.
3. پس از ۲۴ ساعت پلی استر روی شیء خشک شده است که برای ظاهر ساختن نقش ها از زیر پلی استر سطح آن را به وسیله ی سمباده ی لرزان که صفحه ی سمباده ی شماره ی ۴۰ به آن متصل است میسایند و دوباره برای شفافیت بیشتر قشری از پلی استر خالص بر سطح آن میباشند که به هنگام خشک شدن حبابهایی روی آن ظاهر می شود و برای از میان برداشتن آنها از صفحه ی سمباده ی شماره ۴۰۰ آبی استفاده می کنند.

 

 پرداخت نهایی

در این مرحله به وسیله ی دستگاه پرداخت - صفحه ی نمد به آن متصل شده است - و با به کار بردن مواد جلادهنده سطح کار را پرداخت میکنند. برای جلای بیشتر صفحه ی نمد نرم تری - نمد پوست بره ای - بر سر دستگاه وصل کرده و با استفاده از ماده ی سفید رنگی به نام پل شیری سطح مورد نظر را پرداخت میکنند.

در موقعی که شیء معرق کاری شده از کیفیت بالایی برخوردار نباشد، برای حفاظت جلای آن به جای پلی استر از کیلر استفاده می شود که طریق مصرف آن در ۵ مرحله به شرح زیر است:

1. باید توجه داشت که کیلر براق انتخاب شود. البته مقدار مصرف آن، اندازه ی مشخصی ندارد و می توان به مقدار دلخواه از آن استفاده کرد.
2. از آنجا که غلظت این ماده برای پاشیدن روی کار زیاد است، به همین دلیل آن را با مقداری تینر فوری مخلوط میکنند که رقیق تر شود.

 

 

3. درون یک ظرف گود مقداری از ترکیب فوق را می ریزند و به وسیله ی پیستوله فوتك) به طریقی که لوله ی بزرگ آن به صورت عمودی و حداقل ۵ سانتیمتر داخل مایع باشد قرار میدهند درون لوله ی کوچک تر که به صورت افقی قرار گرفته است. می دمند، بدین صورت مایع درون ظرف را میتوان بر سطح کار به طور یکنواخت باشید. در این مرحله نکته ی مورد توجه این است که اگر بعد از دمیدن به درون پیستوله، کیلر پاشیده نشد، حتماً غلظت مایع زیاد است که در این صورت دوباره کمی تینر فوری به آن اضافه میکنند. همچنین برای سهولت کار می توان از پمپ بادی برای افشاندن کیلر استفاده کرد.
4. پس از خشک شدن به وسیله ی انگشتان قطراتی از آب را بر سطح کار می باشند و سپس سمباده ی شماره ی ۴۰۰ پوسته ی آب را روی آن می کشند، بدین ترتیب حبابهای ریزی را که ایجاد شده از میان بر می دارند.
5. در خاتمه يك قشر نازك ديگر از كکیلر بر سطح کار می باشند.

اشکالی که در اغلب تابلوهای معرق روی چوب پیش می آید، انحناء و خمیدگی آنهاست. به این معنی که چوب و رنگ یا لاك به يك اندازه قابلیت جذب رطوبت را ندارد و پس از چندی سطح تابلو تاب بر می دارد. روی تابلو که رنگ یا لاک قرار دارد، کمتر از قسمت پشت آن که هیچ گونه پوششی ندارد، رطوبت را جذب می کند و در نتیجه منجر به انبساطی نابرابر در دو طرف میشود. برای جلوگیری از این مشکل می توان پشت تابلو را با ماده یی مثل موم یا صمغ يا يك قشر نازک از لاکی که در روی تابلو قرار گرفته پوشاند و بدین ترتیب مانع جذب آب شد.

 

معرق از نظر زمینه به دو دسته تقسیم میشود:

- معرق زمینه رنگ: پس از اتمام کار قطعات معرق شده، بالاتر از سطح زیر کار است، بنابراین زمینه ای از رنگ و پلی استر خشک شده، بالاتر از سطح نقش های معرق شده، مشاهده می شود.

- معرق زمینه چوب: در این نوع معرق تمامی قطعات معرق در محل های خالی ایجاد شده روی زمینه ی چوب جای داده میشود. از معرق چوب، افزون بر انواع تابلوها در تهیه ی میز، پاراوان مبلمان و... نیز استفاده میشود. گفتنی است که در يك محصول معرق اصیل، رنگ ها باید طبیعی باشد نباید از مواد مصنوعی استفاده شود و نباید از قلم گیری برای مشخص کردن جزییات استفاده شود که در سبک معرق اصفهان تمامی مراحل مربوط به معرق زمینه چوب اعمال می شود.

 

مشبک

مشبک در تعریف شبکه شبکه و شیاک معنا شده است و در هنرهای مرتبط با چوب و هنرهای مرتبط با فلز جایگاه خاصی دارد درمشبک کاری چوب ، پس از اجرای طرح و نقش مورد نظر روی چوب، قسمت‌های منفی (فضاهای منفی) آن را با ابزاري نظير مغار واره مویی بریده و خارج مي کنند. تا طرح اصلی به صورت سوراخ سوراخ و مشبک بر جای ماند این هنر،گاه به طور مستقل ولی گاه با برخی دیگر از هنرهای مرتبط با چوب به ویژه با منبت همراه می‌شود.

آثار به جای مانده از هنر مشبک کاری چوب هر یک نشانگر ذوق، هنر، صبر، حوصله و دقت نظر هنرمند شایسته برای پدیدآورنده اثری سرشار از لطف و زیبایی است. در این هنر، هرچه سوراخ ها (شبکه‌ها) ظریف‌تر و غیر یکنواخت باشد زیبایی و اثر کار بالاتر می‌رود .

گاه نیز این هنر با هنرهای دیگری چون منبت کاری و معرق کاری همراه می‌شود تا مجموعه‌ای از هنر را در قالب محصول زیبایی به دوستداران هنر عرضه دارد.

نازک کاری

محصولات نازک کاری چوب بسیار متنوع بوده و شامل انواع سینی، شکلات خوری، قندان، جاسیگاری، ظروف مخصوص میوه، کاسه و بشقاب قلمدان، جلد آلبوم، صفحه شطرنج و ... می‌شود بي شک شاخص‌ترین هنر شهرهای سنندج، ارومیه و رشت هنر نازک کاری (با ریزه کاری چوب) است. نازک کاری چوب عبارت از هنری که طی آن چوب‌هایی بر اساس طرح و نقش مورد نظر بر قسمت‌های خالی شده چوب زمینه روکش می‌شود.

مواد اولیه مورد مصرف نازک کاران چون شامل انواع چوب نظیر گردو، گلابی، سنجد، کیک ،کاج، توسکا و چنار است و مواد کمکی را به طور عمده سرپشم سرد و گرم لاک الکل، لاک سلولزي و کیلر تشکیل می‌دهد.

نازک کاری چوب ممکن است از طریق نازک کردن تولید و و ظرافت بخشیدن به آن به صورتی که نگاره نگاره‌های موجود در متن اصلی چوب را به زیبایی تمام در معرض دید قرار دهد حاصل شود در این زمینه نازککاران چوب سنندج مهارت بسزایی دارند.

محصولات نازک کاری چوب بسیار متنوع بوده و شامل انواع سینی، شکلات خوری، قندان، جاسیگاری ،ظروف مخصوص میوه، کاسه و پشقاب ،قلمدان، جلد آلبوم، صفحه ي شطرنج و ...می‌شود .

گاه اين هنر با هنرهای دیگری نظیر منبت کاری و معرق کاری همراه می‌شود. تا مجموعه‌ای از هنر را در قالب محصول زیبایی به دوستداران هنر عرضه دارد.

از میان تعاریفی که تاکنون صنایع دستی هنرهای صنایی ارائه شده است سه تعریف را می‌توان معتبر دانست.

تعریف اول

صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته در چهارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی، ذوق و هنر انسان‌های هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته و پرداخته می‌شود( ۱۳۴۸ شورای صنایع دستی ایران)

تعریف دوم

صنایع دستی صنایع دستی به مجموعه‌ای از «هنر- صنعت» اصلاح می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی اولیه به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای است (۱۳۶۲- گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران)

تعریف سوم

گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر واژه هنرهای صنایعی را گویاتر و کامل‌تر از واژه «صنایع دستی» می‌داند و پس از ارائه تعریفی از هنرهای سنتی، برای هنرهای صنایی به عنوان زیر مجموعه مهمی از هنرهای سنتی تعریف زیر را نیز ارايه داده است.

هنرهای سنتی: با منشا گرفتن از منبع واحد مکمل سیر و سلوکي فردی است که از طریق دریافت شهودی بر مبنای آدابی معنوی و به نام شیوه ي استاد و شاگردی انتقال می‌یابد و صورتی از تحلیات گوناگون زیبایی حقیقی را متناسب با شرایط زمانی و مکانی در اثر هنری متعیين می‌سازد.

هنرهای صنایعی (صنایع دستی): بخشی از هنرهای سنتی است که با بهره‌گیری از فنون و مهارت‌های متناسب و با قابلیت تکثیر غیر ماشینی در متن زندگی فردی و جمعی عرضه می‌شود.

ویژگی‌ها

از ویژگی‌های صنایع دستی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید توسط دست و ابزار و وسایل دستی- برای تولید هر یک از آثار هنرهای صنایعی مراحل متعددی طی می‌شود ولی انجام کلیه این مراحل به وسیله ي دست ابزار و وسایل دستی الزامی شود و نبوده و چنانچه تنها قسمتی از مراحل اساسی تولید به این طریق انجام شود محصول تولید شده با توجه به مواردی که در تعریف ذکر شده صنایع دستی محسوب می‌شود.

- حضور موثر، بلافاصله خلاق و تعیین کننده انسان در تولید هر محصول

-تامین قسمت عمده مواد اولیه مصرفی از منابع داخلی

-داشتن بار فرهنگی (استفاده از نگاره نقش‌ها و رنگ آمیزی اصیل بومی و سنتی)

- عدم همانندی و عدم تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر

-عدم نیاز به سرمایه‌گذاری زیاد در مقایسه با صنایع دیگر

- بي ‌نیازی به کارشناس و متخصص خارجی

-دارا بودن ارزش افزوده زیاد در مقایسه با صنایع دیگر

-قابلیت ایجاد و توسعه در مناطق مختلف (شهر روستا و حتی در جوامع عشایری)

- قابلیت انتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و همچنین طبق روش استاد و شاگردی و نیز به شیوه آموزش مدون و نهایتاً آموزش آکادمیک و دانشگاهی

خصیصه‌های صنایع دستی ایران

صنایع دستي ایران به عنوان کاربردی‌ترین هنر و نیز به عنوان تولیدی فرهنگی خصوصیات ریز را نيز دارد .

1- قسمت قابل ملاحظه‌ای از صنایع دستی ایران را زیر اندازه‌های سنتی (قالی انواع گلیم، گبه، پلاس، زیلو و غیره) تشکیل می‌دهد

۲- بخش عمده‌ای از صنایع دستی ایران درمناطق روستایی و عشایری تولید می‌شود.

۳- قسمت اعظم محصولات صنایع دستی ایران در محل سکونت صنعتگران تولید می‌شود.

4- بیش از ۷۰ درصد تولید کنندگان صنایع دستی ایران را زنان تشکیل می‌دهند و لذا می‌توان گفت که زنان با ذوق و هنرمند ایرانی بالاترین سهم را در میان تولید کنندگان صنایع دستی کشور دارند

5-دهه‌های متمادی است که صنایع دستی ایران به واسطه اشتهار اعتبار جهانی بخشی از درآمد ارزی مورد نیاز کشور را تامین می‌کند

6- صنایع دستی ایران به لحاظ تنوع در راس همه ممالک جهان قرار دارد