محبــوبه عشــوریان | آموزش صنایع دستی

کیکُم

این چوب فاقد بو و طعم بوده و معمولا دارای الیافی ظریف و ریز باف و نسبتا سخت با درخشانی ساتنی زیباست که چوب برون آن سفید و چوب درون آن قهوه ای روشن یا سرخ روشن است.

نمونه هایی از این چوب دارای نقوش است.به ویژه ریشه ی آن که دارای بافت جوش دار زیبایی است.از چوب کیکم که دارای توانایی زیاد در نگهداری میخ است، در تهیه ی ابزار چوبی منزل، جعبه سازی، منبت کاری، معرق کاری و... استفاده می شود.

توسکای ییلاقی

این درخت در جنگل های طبیعی شمال ایران و اکثرا در بستر رودخانه ها از ارتفاعات پاییت تا ارتفاع 2000متر از سطح دریا می روید.بلندی این درخت که در لاهیجان سفید توسه نامیده می شود، در جنگل های ایران گاهی از 35متر متجاوز است و قطر تنه ی آن به 80 تا 110 سانتیمتر می رسد و بلندی تنه ی بدون شاخه ی آن نیز به 25متر بالغ می شود. تنه ی آن در ابتدا دارای سطح ناصاف و نامنظم است ولی به تدریج با بالا رفتن سن درخت، بی نظمی های تنه پر شده و به صورت استوانه ای و پر چوب در می آید.

وزن مخصوص چوب توسکای ییلاقی در حدود 0.54 بوده و رنگ چوب درون آن اختلاف چندانی با چوب برون ندارد و صورتی کدر است.توسکای ییلاقی چوبی سبک، نرم، راست تار، خوش کار،قابل تورق، با نقش ساده و بدون نقش و نگار مشخص، ریز بافت و مناسب برای روکش سازی است.گفتنی است که چوب توسکا نسبت به قارچ ها و بیماری ها چوب حساس است و نباید آن را مدت زیادی پس از بریدن در محیط مرطوب نگه داشت. از چوب توسکای ییلاقی در ساخت انواع فراورده های چوبی به ویژه برای قاب و جعبه های زیر ساخت خاتم استفاده می کنند.

توسکای قشلاقی

رویشگاه طبیعی این درخت، اروپا، آسیای غربی، قفقاز، خاور میانه و ارتفاعات پایین جنگل های شمال ایران است.بلندی تنه ی این درخت 12متر بوده و قطر تنه ی آن به 1متر می رسد و درون چوب با برون چوب آن اختلاف رنگ زیادی ندارد و رنگ صورتی کدر است.وزن مخصوص چوب توسکای قشلاقی 0.48 بوده و سبک، نرم، همگن، قابل تورق و راست تار است.ضمن آنکه کار با آن آسان و دوام آن کم است. البته دوام این نوع چوب در داخل آب زیاد بوده و رنگش در درون آب، به نارنجی مایل به زرد تبدیل می شود.از چوب توسکای قشلاقی علاوه بر روکش سازی و پوشش سطوح بزرگ، در صنایع تخته خرده چوب سازی،کاغذ سازی، تخته فیبر سازی، مقوا سازی، ققره ی کابل، قایق سازی و...استفاده می شود.این چوب یکی از چوب های مورد مصرف در منبت کاری نیز بوده است.

سازسازی سنتی

نظر به قابلیت انتقال خوب صوت در سازهای چوبی ساخت گونه‌های مختلفی از سازهای مورد استفاده در موسیقی ردیف و دستگاهی و موسیقی مقامی ایران با بهره‌گیری از چوب انجام می‌شود اصولاً استفاده از چوب‌های مختلف در ساخت آلات و ادوات موسیقی ایرانی انیس موسیقی سایر ملل پیشینه‌ای کهن دارد امروزه نیز چنین است و باید گفت برای هرگونه ساز باید از مناسب‌ترین چوب‌ها استفاده شود مثلاً برای سنتور و ویولن از چوب گردو و برای سه تار از چوب توت استفاده می‌شود گفتنی است که هنر ساز سازی معمولاً با انواعی از هنرهای مرتبط با چوب همچون نازک کاری مشبک منبت حاتم طراحی خراطی و غیره همراه است . هم چنین با توجه به آنکه در ساخت‌های سازها با مسئله آکوستیک یا «صوت خوب» مورد توجه باشد لذا یک سازنده ي ساز باید شخصاً با اکوستيك صوت آشنا باشد و یا از اطلاعات اسنادی مسلط به این خاصیت استفاده کند تا ساز علاوه بر زیبایی، خوش صدا هم باشد.

ساخت بسیاری از سازهای موسیقی سنتی ایران نظیر سنتور، تار، سه تار، ویلون و..... و نیز ساخت تعداد قابل ملاحظه یی از سازهای موسیقی مقامی مانند قیچك، رباب و.... در محدوده ی هنرهای مرتبط با چوب قرار می گیرد.

بدیهی است در زمنیه ی ساخت و ارایه ی هر ساز چند نکته ی اساسی مطرح است که عبارتند از:

- زیبایی کار

- کیفیت اثر هنری

- کیفیت مطلوب صدای ساز

از این رو هر هنرمند سازنده ی ساز باید از دقایق و ظرایف مربوط به سازشناسی در محدوده ی ساز ذی ربط آگاهی داشته باشد.

سازندگان سازهای سنتی کشورمان در سراسر کشور پراکنده هستند. گو اینکه هنرمندان کارگاه ساز سازی سازمان میراث فرهنگی کشور در تهران در مجموع، بالاترین تخصص را در زمینه ی ساخت انواع سازهای موسیقی سنتی و مقامی دارا هستند.

گره چینی روی چوب

هنر گره كاری يا گره سازي در کار درودگری که به معنی ساده یعنی تنها با پیوستن آلت‌ها یا به صورت ترکیب یافته از آلت‌ها «لقط» انجام می‌گرفته، از قرن پنجم ه.ق به بعد این هنر در بناهای گوناگون مذهبی و کاخ‌ها و سراهای بزرگ به چشم می‌خورد و حد اعلای ریزه کاری و ظرافت این هنر در پنجره و ارسی‌ها و درک‌های چوبی توأم قابل کاربرد شیشه‌های رنگی بسیار کوچک انجام پذیرفته است.

هنرگره چيني هم اكنون توسط تني چند از استادان شاخص آن رشته که در شهرهای کاشان، یزد ،اصفهان، مشهد و تهران ساکن هستند، به زیبایی و ظرافت تمام انجام می‌شود گو اینکه متاسفانه این هنر جایگاه ارزنده پیشین را در معماری سنتی ایران و معماری فعلی ایران ندارد البته شاید به علت گران بودن مصالح و دستمزد اساتید این فن باشد.

زیتون

رویشگاه طبیعی این درخت،سواحل دریایی مدیترانه تا خاورمیانه است و در کشورمان نیز به صورت کاشته شده در منطقه ی رودبار و به صورت خودرو در ارتفاعات منطقه ی جیرفت وجود دارد ولی به علت کمی مقدار آن نمی توان آن را جزء چوب های تجارتی ایران محسوب کرد.تنه ی بدون شاخه ی زیتون 3متر بلندی و 60 سانتیمتر قطر دارد.وزن مخصوص آن نیز0.85 است.چوب زیتون در مجموع چوبی است سنگین،بسیار سخت ولی همگن،با هم کشیدگی کم که برش های طولی آن صاف و صیقلی و در عین حال قدری چرب و مومی به نظر می رسد.

چوب زیتون به خوبی قابل صیقل دادن،پرداخت و لاک کاری است و از آن برای ساخت صنایع دستی چوبی نظیر آثار خراطی،کنده کاری،مشبک کاری و منبت کاری و معرق کاری استفاده می شود.ضمن آنکه از آن روکش های مختلفی نیز می توان تهیه کرد و آن را برای مهر سازی،نماسازی، جعبه های تزییناتی، لوازم کوچک زینتی و نماسازی اختمان های محلی و... نیز به کار برد.

چوب تازه بریده ی زیتون دارای طعمی کمی ترش و بوی مطبوع است و وقتی زود خشک می شود، تمایل به تشکیل ترک های انتهایی دارد و با وجود سختی و تراکم زیاد،کار با آن توسط ابزار مختلف مشکل نیست.

درخت زیتون دارای تنه ی خیلی بی نظم و بدشکل بوده و چوب برون آن باریک،خاکستری تا زرد کم رنگ و چوب درون قهوه ای مایل به زرد و دارای نقش و نگار بسیار زیبا و رگه های قهوه ای زیتونی تیره رنگ نا منظم است.

منبت / مشبک

نوعی هنر تلفیقی است که طی آن در اثر مورد نظر بخشی از کار منبت و بخش دیگری از آن مشبک می‌شود تا کار زیباتری پدید آید.

نارون(ملچ)

نارون یکی از مهم ترین چوب های گروه نارون های ایران است که در جنگل های شمال کشورمان به طور پراکنده می روید.ارتفاع این درخت به 30متر و تنه ی بدون شاخه ی آن به20متر و قطر تنه ی آن به 1.80 تا 2متر می رسد.تنه ی آن مستقیم،استوانه ای و پر چوب است و وزن مخصوص چوب آن حدود 0.65 تا 0.68 است و در مجموع چوبی است نیمه سنگین،نیمه سخت، همگن، راست تار، خوش کار و قابل تورق که چوب درون آن به رنگ خاکستری مایل به قهوه ای کمرنگ یا شکلاتی است.

از چوب نارون در ساخت بسیاری از فراورده های چوبی و هنرهای مرتبط با چوب استفاده می شود.

افرا

چوب درخت افرا در صنایع چوب واجد ارزش و اهمیت زیادی است. درخت افرا دارای انواع مختلفی است که از آن جمله می توان به افرای صحرایی، افرای کوهستانی،افرای تیز و افرای چشم پرنده اشاره کرد که خصوصیات کلی آنها یکسان است و تفاوت ها مختصر است. از جمله آنکه پوست درخت افرای کوهستانی، خاکستری رنگ است که پس از مدتی به رنگ قهوه ای روشن درآمده و بر روی آن ترک هایی مانند پوست درخت چنار ایجاد می شود و مثل فلس، تکه تکه می شود ولی پوست درخت افرای صحرایی صاف است و پس از گذشت زمان، ترک های طویلی به رنگ سیاه بر روی آن به وجود می آید.در افرای تیز نیز پوست درخت ترک هایی برداشته و چوب پنبه ای می شود.

برگ درخت افرا به شکل پنج پر است که با لبه های دندانه ای که تا حدودی شبیه به برگ موی کوچک است، مشخص می شود و رنگ برگ نیز سبز متمایل به خاکستری است.قابل ذکر است که در افرای کوهستانی، لبه ها دندانه های ریزی دارد که در افرای صحرایی این دندانه ها درشت تر و از همدیگر فاصله دارد، البته در نوع افرای تیز، نوک برگ ها کاملا تیز است. رنگ چوب درخت افرای صحرایی، سفیذ مایل به زرد است و در کناره های آن گاهی رنگ قرمز نزدیک به قهوه ای دیده می شود اما رنگ چوب درخت افرای کوهستانی، سفید مایل به شکری است. چوب درخت افرای چشم پرنده دارای رنگ های سفید مایل به زرد تا سفید مایل به قرمز است و در سطح آن گره های بسیار ریزی وجود دارد که زیبایی خاصی به آن می بخشد. به همین جهت از آن روکش های جالبی تهیه می شود. سختی، سفتی، سبکی نسبی و حالات الاستیکی از خصوصیات ویژه ی چوب افراست.وزن مخصوص چوب افرا حدود 0.54 است.

چوب افرا در مدت زمانی کوتاه خشک می شود، ابزار بر روی آن به راحتی کار می کند و به خوبی پرداخت می شود. ضمن آنکه رنگ کاری و آسترهای مختلف نیز بر روی آن به سهولت انجام و لاک و الکل و لاک های سلولزی را نیز به خوبی بر روی خود می پذیرد.

از چوب افرای کوهستانی برای تهیه ی روکش های مختلف استفاده می کنند که در صنعت درود گری کاربردهای فراوانی دارد.این نوع چوب ضمن تلفیق با روکش های تیره برای معرق کاری نیز به کار برده می شود. همچنین از آن برای ساخت انواع شکلات خوری، آجیل خوری، شمعدان چوبی،پایه چراغ، انواع مهره های چوبی و سایر کارهای خراطی استفاده می شود. چوب افرا در منبت کاری، کنده کاری و نازک کاری نیز مصرف می شود.

تدریس و آموزش بی شک برترین حرفه ای است که فرد می تواند انجام دهد...

معلمی شغل نیست ،

هنر است 

ذوق است

ایثار است

عشق است و فداکاری

روز معلم گرامی باد

12 اردیبهشت 1403

با سلام مصاحبه اینجانب با خبرگزاری ایمنادر رابطه با معماری تجلی فرهنگ یک تمدن است

در تاریخ دهم اردیبهشت ماه 1403

در لینک زیر

 imna.ir/x8nML

https://www.imna.ir/service/culture/Tourism

معرق/ منبت

نوعي هنر تلفیقی دیگری است مشتمل از معرق و منبت ولی بر اساس معرق بدین نه که اساس کار در کار با محصول مورد نظر معرق است بعضی از قسمت‌ها برای زیبایی بیشتر منبت کاری می‌شود لازمه پرداختن به این هنر با هر دو هنر معرق و منبت است در در تغییر مذکور در هنر مذکور نقش‌ها از حالت سطح خارج شده و به صورت نیمه برجسته جلوه‌گر می‌شود و ضخامت چوب‌های رنگی و سایر مواد به کار گرفته شده 2تا ۴ میلیمتر به ۵ تا ۶ میلی‌متر افزایش می‌یابد.

عناب

عناب،چوبی نسبتا سخت بوده و دارای الیاف موازی و یکنواخت است.چوب برون آن زرد روشن تا قهوه ای روشن و چوب درون آن قرمز، زرشکی و گاهی قهوه ای فندقی تیره است.

از چوب عناب برای کارهای خراطی، منبت کاری،معرق کاری و... استفاده می شود.

نارنج

نارنج،چوبی است زرد رنگ و چوب برون آن سفید رنگ و نازک،بدون موج و رگه و بسیار صاف است. این چوب نسبتا محکم و سخت بوده و دارای بو و بدون طعم است و در استان های فارس و مازندران به وفور یافت می شود.

چوب نارنج شمال،سفبد رنگ و نارنج فارس،زرد رنگ است و گاهی با رنگ طوسی نیز همراه است.از این چوب برای خراطی،منبت کاری ،مشبک کاری، معرق کاری و به ویژه خاتم سازی استفاده می شود.

کنده کاری چوب

كنده کاری چوب، هنر ایجاد نگاره‌ها و نقوش ساده سطحی و کم عمق روی چوب با استفاده از ابزاری ساده- همچون تیر ،تیشه ،اره، سوهان، چوب سای ،مغار ،اسکنه و رنده و مبتنی بر ذوق و خلاقیت هنری هنرمندان کند کار است.

صاحب نظران کند کاری روی چوب را پس از خراطی قدیمی‌ترین هنر- صنعت مرتبط با چوب دانسته‌اند و آثار چوبی به دست آورده از دوران گذشته نیز همین نظر را تایید
می‌کند.

هنر کند کاری روی چوب بیشتر در استان مازندران به ویژه در روستاهایی نظیر بارده علینا جوربند و انکاررود از بخش چمنستان شهرستان نور رواج دارد.

محصولات کنده کاری بیشتر شامل ظرف مخصوص ریختن شیر و روغن،  پیمانه مخصوص روغن و لاک ظرف مخصوص ساییدن کشک و البته نوعی از برای ریختن غذا ،عصا ،قندان‌های تزیینی و نیز انواع قاشق‌های چوبی است مراحل کار سازندگان محصولات کند کاری چوب استان مازندران به شرح زیر است.

پس از قطع تنه درختان آن را به اندازه تقریبی محصولی که ساخت آن در نظر است بریده و سپس با کمک تیشه به شکل اولیه‌ای که باید داشته باشد می‌تراشند.

محصولاتی را که به صورت ابتدایی تراشیده شده است مدتی در جای گرم و خشک و در جریان هوای آزاد قرار می‌دهند تا به این وسیله رطوبت گیری و یا به اصطلاح معروف خشک شود سپس چوب‌ها را دوباره به کارگاه برگردانده و به تکمیل و پرداخت آنکه شامل شکل دادن نهایی به فرآورده و پرداخت آن با کمک چوب سازی و سمباده است می‌پردازند از آنجا که برخي از محصولات نظیر قاشق‌های چوبی، عصا و قندان‌های تزیین شده با مجسمه ي حیوانات معمولاً به رنگ زرد طلایی عرضه می‌شود. در خصوص این گونه تولیدات بعضاً اقدام به منبت کاری قسمت‌های درونی و بیرونی مصنوع باسیلر می‌کنند و بعد برای جلا دادن و رخ دادن آن از ترکیب کیلر و سیلر استفاده کنند تا محصولات کاملاً قابل عرضه باشد.

در یک کار خوب کنده کاری باید:

-نقش‌ها به خوب در چوب نشسته باشد.

-نقوش در کنده کاری قرینه و یک اندازه انداخته شده باشد.

- هرچه اتصالات کمتر باشد یعنی چوب یک تیکه و یکپارچه‌تر باشد بهتر است.

راش

رویشگاه طبیعی این درخت در کشورمان،سرتاسر جنگل های شمال و معمولا در مناطقی از آن است که بالاتر از ارتفاع 700متری از سطح دریا باشد.راش، درختی است بلند که ارتفاع آن 35متر و قطر تنه ی آن به 150سانتیمتر می رسد و وزن مخصوص آن حدود 0.67 است.

گاهی جنگل های نسبتا خالص و یکدست از این درختان به وجود می آید که با تنه های صاف، مستقیم، استوانه ای و پرچوب مشخص می شوند.

راش،نسیت به خشک شدن و یخ زدگی بسیار حساس است و در برش شعاعی بسیار زیباست. این چوب وقتی بخار می بیند، به رنگ قرمز روشن در می آید و شبیه چوب گلابی می شود.رنگ درونی و برونی چوب راش تقریبا یکنواخت و به رنگ صورتی کمرنگ تا پررنگ است و در مجموع چوبی نیمه سخت، همگن، راست تار، خوش کار، قابل تورق و بسیار مناسب برای صنایع روکش سازی است.از آنجا که دارای دوام زیاد و قابلیت تحمل فشار قابل ملاحظه ای است، از آن برای ساخت ابزار و ادوات کشاورزی استفاده می شود.

از این چوب برای کارهای خراطی، ساخت پایه ی آباژور، قاشق آشپزخانه، چوب لباسی و نیز برای کارهای کنده کاری و معرق کاری و... استفاده می شود.